Gdy w 1942 rozpoczął posługę w Pawłokomie, wieś znajdowała się pod okupacją niemiecką, wchodząc w skład niem. Landkreis Krosno (pl. powiat Krosno) w ramach niem. Distrikt Krakau (pl. dystrykt Kraków), będącym częścią okupowanego i zarządzanego przez Niemców quasi‐państwa, zwanego niem. Generalgouvernement (pl. Generalne Gubernatorstwo), i.e. GG.

Pierwsze lata II wojny światowej, rozpoczętej niemieckim i rosyjskim najazdem na Polskę w 09.1939, przeżył aliści pod okupacją rosyjską. Dzielił w ten sposób losy mieszkańców Pawłokomy, którą również — na mocy zbójeckich umów rosyjsko–niemieckich, zwanych paktami Ribbentrop–Mołotow — w latach 1939‐1941 okupowali Rosjanie. W jej trakcie, w czasie 1. wielkiej deportacji Polaków 10.02.1940, ok. 40 mieszkańców Pawłokomy Rosjanie wywieźli w głąb Rosji — „na Syberię”. Byli to przedstawiciele lokalnej elity, których deportacji domagać się mieli także ukraińscy mieszkańcy Pawłokomy. Całą okolicę Rosjanie włączyli do ros. Украинская Советская Социалистическая Республика (pl. Ukraińska Socjalistyczna Republika Sowiecka), w ten sposób dowartościowując żywioł ukraiński.

Pawłokoma była niewielką wioską, w zakolu Sanu, po jego prawej stronie. W 1939 mieszkało w niej ok. 1,300 osób, w tym ok. 23% stanowili Polacy, a 76% Ukraińcy. Poza tym we wsi mieszkało kilku Żydów. Wieś stanowiła niejako ukraińską enklawę, w otoczeniu wiosek polskich — w tymże 1939 należała do polskiego pow. Brzozów, w którym ok. 80% stanowiła ludność polska, a tylko 16% ludność ukraińska. W 1943, podczas okupacji niemieckiej, po rosyjskich wywózkach Polaków, po ludobójstwie Żydów — w ramach niemieckiego planu niem. «Endlösung der Judenfrage» (pl. Ostateczne rozwiązanie kwestii żydowskiej), który w GG realizowany był pod nazwą niem. «Aktion Reinhardt» (pl. Akcja Reinhardt), w którym aktywny udział brali członkowie kolaboracyjnej niem. Ukrainische Hilfspolizei (pl. Ukraińska Policja Pomocnicza), w niektórych regionach określanej też jako niem. Schutzmannschaft (pl. Bataliony ochrony), i.e. Schuma — mieszkało w niej ok. 1,101 osób.

Niemcy faworyzowali Ukraińców, powierzając im lokalnie kierownicze stanowiska, w tym obowiązki policyjne, które wypełniały uzbrojone posterunki niem. Ukrainische Hilfspolizei — to Polacy byli bowiem największym zagrożeniem. Dodatkowo, po latach sowieckich, zaczęli w okolicy pojawiać się działacze zbrodniczej ukraińskiej organizacji OUN, na której funkcjonowanie dozwolili Niemcy, propagujący ideę wielkiej Ukrainy, obejmującej m.in. tzw. Zakerzonię, w tym ziemie na wschód od Sanu.

Właśnie wówczas, kilkaset kilometrów na wschód, w 02.1943, Roman Szuchewycz ps. „Taras Czuprynka”, komendant ukraińskiej, ludobójczej organizacji OUN/UPA, zbrojnego ramienia OUN, wydał rozkaz: „Akcję wytępienia przeprowadzić należy na zasadach następujących: Wsie polskie mają być palone, ich zaś ludność wycinana w pień. Napady na miasta nastąpią w biały dzień, nie zaś w nocy. We wsiach mieszanych należy likwidować samą ludność polską, zagrody natomiast palić tylko w takich wypadkach, jeśli są one o 15 metrów i gdy w ogóle nie grozi przerzucenie się ognia na sąsiednie budynki ukraińskie. Ludność ukraińska otrzyma wskazówki co do miejsca, gdzie ma się zgrupować w czasie trwania napadu […] Za każdego Ukraińca zamordowanego czy to przez Polaków, czy też Niemców stracić 100 (stu) Polaków”.

Rozpoczęło się «Genocidium Atrox» — i.e. ludobójstwo popełnione przez Ukraińców na Polakach, zwane „wołyńskim”.

Zaraz potem, w 03.1943 UPA wydało apel skierowany do członków kolaboracyjnej niem. Ukrainische Hilfspolizei, która współuczestniczyła w realizacji niemieckiego, ludobójczego planu niem. «Aktion Reinhardt», o dezercję i wstępowanie w szeregi UPA. Być może nawet 10,000 Ukraińców tak uczyniło.

Ludobójcy ukraińscy w ramach «Genocidium Atrox» w 1943 wymordowali na Wołyniu dziesiątki tysięcy Polaków i spalili setki wsi.

Gdy na przełomie 1943/1944 stało się jasne, że Niemcy wojnę na wschodzie przegrywają — 24.12.1943 rozpoczęła się wielka ofensywa rosyjska zwana operacją dnieprowsko–karpacką — OUN/UPA podjęło decyzję o rozszerzeniu ludobójstwa «Genocidium Atrox» na niem. Distrikt Galizien (pl. dystrykt Galicja), niem. Distrikt Lublin (pl. dystrykt Lublin) oraz niem. Distrikt Krakau. Do tego czasu działały tam głównie — by „nie drażnić” Niemców — ugrupowania m.in. funkcjonujące pod eufemistyczną nazwą ukr. Самооборонні кущові відділи (pl. Jednostka samoobrony), i.e. SKW, oraz niem. Ukrainische Hilfspolizei. Ludobójcy ukraińscy utworzyli wówczas m.in. grupę operacyjną OUN/UPA „UPA‐Zachód”, pod dowództwem Wasyla Sydora, ps. „Szełest”, który rozkazał „nieustannie uderzać w Polaków aż do wyniszczenia ich do ostatniego z tych ziem”. Za realizację «Genocidium Atrox» w niem. Distrikt Krakau, po prawej stronie Sanu, odpowiedzialny był Okręg Wojskowy OUN/UPA WO‐6 „San”, od 1945 prawd. dowodzony przez Mirosława Onyszkiewicza, ps. „Orest”, który wcześniej wsławił się rozkazem wydanym 06.04.1944, precyzującym zadania podległych mu oddziałów UPA: „Rozkazuję niezwłoczne przeprowadzenie czystki swojego rejonu z elementu polskiego […] Czystkę należy przeprowadzić w stanicach słabo zaludnionych przez Polaków. W tym celu stworzyć przy rejonie bojówkę, złożoną z naszych członków, której zadaniem byłaby likwidacja wyżej wymienionych. Większe nasze stanice będą oczyszczone z tego elementu przez nasze oddziały wojackie nawet w biały dzień […] Oczyszczenie terenu musi być zakończone jeszcze przed naszą Wielkanocą, żebyśmy świętowali ją już bez Polaków […] Prowadźcie z nimi twardą, bezwzględną walkę. Nikogo nie oszczędzać, nawet w przypadku małżeństw mieszanych. Wyciągać z domów Lachów, ale Ukraińców i dzieci w tych domach nie likwidować […] Wydobyć broń. Śmierć Polakom”.

Na początku 1944 rozpoczęła też bojowe działania, u boku niemieckiego okupanta, ukraińska jednostka, do której m.in. wstąpiło ochotniczo ok. 10 mieszkańców Pawłokomy, i.e. ukr. Добровільна Дивізія СС „Галичина” (pl. Ochotnicza Dywizja SS „Galicja”), podległa niem. Die Schutzstaffel der NSDAP (pl. Oddział ochronny NSDAP), i.e. «SS», paramilitarnej formacji podległej rządzącej w Niemczech Narodowosocjalistycznej Niemieckiej Partii Robotników NSDAP, składającym się w przeważającej mierze z Ukraińców, która do historii przeszła głównie pod określeniem SS‐Galizien. Pierwszymi jej „zadaniami” było zwalczanie polskiej niepodległościowej partyzantki w okolicy Biłgoraja, ok. 90 km na północ od Pawłokomy.

Jednocześnie w okolicy Pawłokomy działali agenci ukr. Служба Безпеки (pl. Służba Bezpieczeństwa), i.e. SB OUN, tropiący przeciwników politycznych i ideologicznych OUN, dokonujący ich fizycznej likwidacji, a także biorący udział w mordach ludności polskiej. Źródła podają, że „SB OUN mogła wydawać wyroki śmierci jedynie na "wrogów narodu ukraińskiego" […] Przy mniejszych przewinach stosowano tzw. buki, czyli bicie bukowymi kijami od 10 do 50 uderzeń. Większe karano śmiercią. Wyrok wykonywano przez rozstrzelanie lub powieszenie […] niektórzy dowódcy grup "odrąbywali głowy swoim ofiarom"”. SB OUN została założona jeszcze w 1940, pod czujną opieką Niemców, a szkolenia przeprowadzano m.in. w Zakopanem, w hotelu „Stamary”. Jak podaje współczesna strona tego hotelu „nauka obejmowała zasady dywersji, sabotażu, gestapowskich metod przesłuchań i metod zabijania”. W tym samym czasie, i.e. 20.02.1940, w Zakopanem, w willach „Pan Tadeusz” i „Telimena”, rozpoczynała się trzecia tzw. „konferencja tematyczna” niemieckiego niem. Geheime Staatspolizei (pl. Tajna Policja Państwowa), i.e. Gestapo, i rosyjskiego ros. Народный Комиссариат Внутренних Дел (pl. Ludowy Komisariat Spraw Wewnętrznych), i.e. NKWD, dwóch ludobójczych organizacji sojuszniczych, debatująca nad współpracą i sposobami zwalczania i eksterminacji Polaków na okupowanych przez siebie terytoriach. W Zakopanem, nad wszystkimi tymi przedsięwzięciami, opiekę sprawowało Gestapo, które swoją siedzibę miało w willi „Palace”, gdzie mordowano polskich patriotów.

W pierwszej połowie 1944 w okolicy Pawłokomy dochodziło do sporadycznych ataków na Polaków. OUN/UPA rozpoczęło «Genocidium Atrox» na terenie niem. Distrikt Galizien od obszarów położonych dalej wschodzie, podczas gdy w niem. Landkreis Krosno — ze znaczącą większością ludności polskiej — poprzestając na jednostkowych atakach i przygotowywaniu się do nieuchronnego końca niemieckiej okupacji i nadejścia wojsk rosyjskich. Ale wraz z porażkami Niemców na wschodzie i zbliżaniem się Rosjan — którzy w 04.1944, na okres wiosenny, wstrzymali aliści ofensywę — ze wschodu zaczęło przybywać coraz więcej polskich uciekinierów, tak z Galicji jak i z Wołynia, przynoszących ze sobą opowieści i obrazy niewyobrażalnych ludobójczych zbrodnich ukraińskich.

12.07.1944 ludobójcy ukraińscy zaatakowali dwie wsie — obie w promieniu ok. 12 km od Pawłokomy — mordując w nich polskich kapłanów katolickich: ks. Józefa Kopcia w Borownicy i ks. Jana Mazura w Tarnawce. Stało się to dosłownie w przeddzień kolejnej rosyjskiej ofensywy na wschodzie, zwana operacją lwowsko–sandomierską. W jej rezultacie ok. 03‐10.08.1944 do jego parafialnej wsi wkroczyli Rosjanie. Rozpoczęła się okupacja rosyjska.

Kilka dni później front walk niemiecko–rosyjskich znów zatrzymał się. Wobec wybuchu 01.08.1939 w Warszawie Powstania Warszawskiego — zgodnie z planem Polskiego Państwa Podziemnego przejmowania kontroli nad polskimi ziemiami, tuż przed wycofaniem Niemców, o kryptonimie „Burza” — Rosjanie podjęli ludobójczą decyzję wstrzymania całej ofensywy na wschodzie, by umożliwić Niemcom zdławienie Powstania i wymordowanie mieszkańców polskiej stolicy. W akcję „Burza” zaangażowana była większość oddziałów Polskiego Państwa Podziemnego, w szczególności Armii Krajowej AK. Także Podokręgu AK Rzeszów, w skład którego wchodził Obwód Brzozów, obejmujący m.in. Pawłokomę. W tym Podokręgu AK atakowała m.in. linie kolejowe, uszkodzono kilkaset wagonów, niemal sto lokomotyw i część sprzętu przewożonego przez Niemców na front (w tym czołgi oraz samoloty). AK brała udział w wyzwalaniu większych miast regionu. Ale zaraz po wkroczeniu Rosjan rozpoczynały się represje — m.in. nie pozwalano oddziałom AK na przedarcie się do stolicy i udzielenie pomocy walczącej Warszawie. A potem rozpoczęły się aresztowania członków i całych oddziałów AK.

Jednocześnie na Rzeszowszczyźnie, w tym w okolicy Pawłokomy, pojawiło się Zgrupowanie AK Lwowskich Oddziałów Leśnych „Warta”. Przybyło spod Lwowa, po aresztowaniach członków i przywództwa Okręgu AK Lwów przez Rosjan, rozpoczętych ok. 31.07.1944, których Rosjanie wysyłali do łagrów Gułagu w głąb Rosji. Zgrupowanie miało nadzieję na pójście z odsieczą na Lwów — jak w 1919 — gdy tylko to będzie możliwe. Kwaterujące wojsko staczało utarczki z oddziałami sowieckimi i broniło polskie wsie przez atakami ludobójczego OUN/UPA. I tak m.in. 13.12.1944 żołnierze „Warty”przeprowadzili akcję odbicia z więzienia w Brzozowie więzionych przez Rosjan członków Obwodu AK Brzozów, w tym jej komendanta Ignacego Kazimierza Wanica ps. „Andrzej”.

Tymczasem w Pawłokomie ulokowali się rosyjscy żołdacy — wszak zatrzymany front przebiegał ok. 20 km na południowy zachód od wsi. Zapewniło to względny spokój polskiej mniejszości we wsi — Ukraińcy, wśród których w Pawłokomie na ok. 800 mieszkańców narodowości ukraińskiej było „co najmniej 50 członków [ludobójczej OUN] i sympatyków”, nie odważali się atakować. Ale w okolicy rozpętali «Genocidium Atrox» — w 11‐12.1944 obiektem ataków stały się wsie Bachów, Harta, Jabłonica Ruska, Jawornik, Kotów, Obarzyn, Piątkowa, Poręby, Siedliska, Sufczyna, Ulucz, Zahutyń — dokładnie na terenie, na którym stacjonowała część oddziałów Zgrupowania „Warta”.

W 01.1945, po krwawym zdławieniu przez Niemców Powstania Warszawskiego, Rosjanie rozpoczęli kolejną ofensywę, tzw. operację wiślańsko–odrzańską, wypierając Niemców dalej na zachód, i frontowe jednostki rosyjskie opuściły Pawłokomę i okolice. Pozostały jednostki zaplecza, ludobójcze oddziały NKWD, wspierane przez komunazistowskie jednostki zbrodniczego polskiego UB i tworzonego przez okupanta rosyjskiego wasalnego pseudo‐państwa prl. Zajmowały się głównie walką z polskim podziemiem niepodległościowym, w tym Armią Krajową AK, ścigając i aresztując jej członków, często deportując w głąb Rosji. Zwalczały także oddziały OUN/UPA, która podjęła walkę na dwa fronty — przeciw Rosjanom i przeciw polskiej ludności, nadal realizując program «Genocidium Atrox».

Zaraz potem, bo już 19.01.1945, władze Polskiego Państwa Podziemnego zdecydowały o rozwiązaniu Armii Krajowej AK. W rozkazie o rozwiązaniu komendant AK pisał: „Polska, według rosyjskiej receptury, nie jest tą Polską, o którą bijemy się szósty rok […] Walki z Sowietami nie chcemy prowadzić, ale nigdy nie zgodzimy się na inne życie, jak tylko w całkowicie suwerennnym, niepodległym i sprawiedliwie urządzonym społecznie Państwie Polskim”. Wielu Polaków, wobec nasilających się represji rosyjskich i komunazistowskiech, zmuszonych zostało jednak do kontynuowania walki w obronie polskiej ludności — w rejonie Pawłokomy na trzy fronty: z Rosjanami, z komunazistami wysługującymi się Rosjanom i Ukraińcami. Tak było m.in. ze Zgrupowaniem „Warta”, których członkowie pochodzili z okolic okupowanego przez Rosjan Lwowa, i którzy mieli doskonałą wiedzę na temat praktyk stosowanych przez OUN/UPA w realizacji ludobójczego «Genocidium Atrox».

21.01.1945 do Pawłokomy wtargnęła grupa ok. 60 bandytów i uprowadziła ok. 7 Polaków. Już ich nie odnaleziono. Polacy z Pawłokomy za sprawców uznawali OUN/UPA, natomiast współcześni naukowcy pochodzenia ukraińskiego twierdzą, że mógł to być oddział rosyjskiego NKWD, przebrany na modłę OUN/UPA. To sprawiło, że pod koniec 02.1945 Zgromadzenie „Warta”, przy udziale niektórych mieszkańców, na spotkaniu w Dynowie, podjęło decyzję o ataku na Pawłokomę. Zdecydowano o „schwytaniu i zabiciu wszystkich mężczyzn powyżej 15 roku życia, poza niedołężnymi starcami”. 26.02.1945, w poniedziałek, polscy mieszkańcy Pawłokomy opuścili wieś.

03.03.1945, w sobotę, atak przeprowadził oddział „Warty” dowodzony przez por. Józefa Bissa ps. Wacław, komendanta kompanii D‐26, wchodzącej w skład Batalionu D „Warty”, z udziałem polskich mieszkańców Pawłokomy. Według polskich źródeł mordowano tylko mężczyzn, według ukraińskich ofiarą padały też kobiety i dzieci. Mordowani byli m.in. na cmentarzu przy kościele greckkatolickim. Nie wiadomo jednak, ile było ofiar — źródła różnią się, podając liczby od 80 do nawet 500. To zdumiewające, że po tylu latach nie udało się nawet przybliżyć do realistycznej liczby ofiar, skoro sprawcami był oddział polskiego niepodległościowego podziemia, zwalczany na wszystkie sposoby przez NKWD i polskich komunazistów. Toć są miejscowości w Galicji czy na Wołyniu, których mieszkańców — zamordowanych przez OUN/UPA — ci, co przeżyli, zapamiętali z imienia i nazwiska….

Został wówczas zamordowany.

Według źródeł polskich na jego plebanii przechowywano broń OUN/UPA.

Miał odprawiać Mszę św. i z kościoła zostać wyciągniętym.

Jeden z członków jego rodziny, który przeżył — młody chłopak — wspominał: „Ojca wyprowadzili z cerkwi i poprowadzili do domu. Bili go i pytali się, gdzie schował majątek. Przyprowadzili do ojca jego matkę. Zapytała ich po polsku, za co biją ojca. Babcia płakała i pokazała Polakom, gdzie w piwnicy zakopano co nieco z ubrania. Potem wyprowadzili zakrwawionego ojca w kalesonach i koszuli, aby pożegnał się z rodziną.

Nieco wcześniej miejscowi Polacy uprzedzali ojca, żeby z rodziną uciekał ze wsi. Jednak on tego nie zrobił, mówiąc: ‐ «Gdzie są moi wierni, tam będę i ja».

Wykonywał swoje obowiązki do końca”.

12.10.2007 ludobójca Roman Szuchewycz został pośmiertnie nagrodzony tytułem Bohatera Ukrainy. 10.12.2017, w imieniu „Rady Koordynacyjnej ds. Upamiętnienia Odznaczonych Rycerzy OUN i UPA”, ludobójca Wasyl Sydor odznaczony został pośmiertnie we Lwowie Srebrnym Krzyżem Zasługi Wojskowej UPA I klasy (nr 009). W kilku miejscowościach owym łac. „hostis humani generis” wystawiono pomniki i tablice pamiątkowe, nazwano szkoły ich imieniem.

łac. „O Tempora! O mores!”