W czasie I wojny światowej, na skutek rosyjskiej klęski w 05.1915 w bitwie pod Gorlicami z armiami Państw Centralnych (Cesarstwa Niemieckiego i Monarchii Austro–Węgierskiej), ewakuował się wraz z nauczycielami Szkoły Realnej w Sosnowcu i z 3 mln rosyjskich urzędników, nauczycieli, wojskowych, etc., i.e. członków zaborczej administracji rosyjskiej w okupowanej przez Rosjan Polsce i ich rodzin, w głąb Rosji (tzw. bieżeństwo). Zamieszkał w monasterze pw. św. Andronika w Moskwie. Następnie nauczał religii w miejscowości Wałdaj k. Moskwy. W 1917, po upadku caratu w 02.1917, stracił tę pracę i dorabiał przy rozładunku wagonów kolejowych. Po puczu bolszewickim w Rosji w 11.1917 i separatystycznym traktacie bolszewicko–niemiecko–austriackim z 03.03.1918 w Brześciu Litewskim, powrócił do Polski (być może stało się to na początku 1919, po odzyskaniu przez Polskę niepodległości).

Kapelan Wojska Polskiego od 25.09.1919.

W 1936, po zakończeniu posługi w Wojsku Polskim, przeszedł w stan spoczynku i osiadł w rodzinnej wsi Teratyn, ok. 15 km na północ od Hrubieszowa w woj. lubelskim. W 1939 mieszkało w niej szacunkowo ok. 930 osób, z czego ok. 820, czyli ok. 88%, stanowili Ukraińcy wyznania prawosławnego, ok. 4% Polacy i ok. 6%, i.e. ok. 55 osób, Żydzi. W całym powiecie hrubieszowskim natomiast Polacy stanowili ok. 50%, Ukraińcy ok. 43%, Żydzi ok. 6%. We wsi od 1882 nieustannie funkcjonowała cerkiew pw. św. Mikołaja, mimo iż prawosławni kapłani i spora część parafian w 1915 uciekli w głąb Rosji. Większość już nie powróciła, ale Teratyn nie pozostał pozbawiony posługi duszpasterskiej, tak że w 1920‐1923, po zniszczeniach wojennych, przeprowadzono remont świątyni.

W międzyczasie jednak miały miejsce wydarzenia, które swym piętnem odcisnęły się na losach regionu, w szczególności w czasach II wojny światowej. 09.02.1918 mianowicie, pod koniec I wojny światowej, we wspomnianym Brześciu Litewskim, okupacyjne Państwa Centralne zawarły traktat z dopiero co raczkującym, sezonowym państwem ukraińskim, ze stolicą w Kijowie, mocą którego prawem „kaduka” przyznano polskie ziemie, w tym Chełmszczyznę z pow. Hrubieszów, Ukrainie — z pominięciem Polaków (w rezultacie czego ukraińska delegacja na konferencji pokojowej w Wersalu w 1919, po klęsce Państw Centralnych, rościła sobie pretensje do Chełmszczyzny i Zamojszczyzny). To doprowadziło do pogłębienia konfliktu polsko‐ukraińskiego.

Mieszkał w Teratynie, gdy w 09.1939 Niemcy i Rosja zaatakowały Polskę, dokonały jej IV rozbioru i rozpoczęła się II wojna światowa. Klęska osamotnionej Polski w walce z dwoma totalitarnymi państwami sprawiła, że znalazł się — w rezultacie przyjacielskich porozumień dwóch najeźdźców, określanych paktem Ribbentrop–Mołotow — na obszarze okupowanym przez Niemców. Jego wieś znalazła się w niem. Landkreis Hrubieszów (pl. powiat Hrubieszów) w ramach niem. Distrikt Lublin (pl. dystrykt Lublin), wchodzącego w skład okupowanego i zarządzanego przez Niemców quasi‐państwa, zwanego niem. Generalgouvernement (pl. Generalne Gubernatorstwo), i.e. GG. niem. SS‐ und Polizeiführer (pl. Dowódca SS i Policji) w niem. Distrikt Lublin, i de facto zastępcą gubernatora tego dystryktu, został jeden z największych zbrodniarzy w historii ludzkości, Austriak, Odilo Lotario Globočnik, którego jeden z historyków określił jako „najpodlejszego osobnika w najpodlejszej organizacji, jaka kiedykolwiek istniała”. Niemcy natychmiast wprowadzili terror wobec ludności polskiej. Przywrócili politykę ukrainizacji, swoje źródła mającej we wspomnianym traktacie brzeskim z 1918. Wyrażała się ona m.in. na odbieraniu szkół z rąk polskich i przekazywaniu ich w ręce ukraińskie, oraz wyrzucaniu księży katolickich z parafii i zamienianiu kościołów w cerkwie prawosławne.

Źródła nie podają, jakie były jego losy w pierwszych trzech latach okupacji niemieckiej. A był to okres znaczony przede wszystkim zbrodniczymi represjami wobec ludności polskiej, a poczynając od 1941 — w szczególności po niemieckim ataku 22.06.1941 na uprzedniego sojusznika, Rosjan — ludobójstwem Żydów. Od 03.1942, w oddalonej ok. 60 km na południe of Teratyna wsi Bełżec, rozpoczął ludobójczą działalność niemiecki niem. Vernichtungslager (pl. obóz zagłady) VL Belzec, a w 05.1942 w oddalonym o ok. 65 km na północ Sobiborze, obóz zagłady VL Sobibór. W obydwu z nich Niemcy — w ramach niemieckiego, ludobójczego planu niem. «Endlösung der Judenfrage» (pl. Ostateczne rozwiązanie kwestii żydowskiej), który w niem. Distrikt Lublin realizowany był pod nazwą niem. «Aktion Reinhardt» (pl. Akcja Reinhardt) — mordowali m.in. Żydów. W realizacji ludobójstwa Niemcom pomagały oddziały żandarmerii, niem. Sonderdienst (pl. Służba Specjalna), i.e. policja pomocnicza gubernatora GG, oraz sprowadzeni z niem. SS‐Ausbildungslager (pl. Obóz szkoleniowy SS) w Trawnikach, kursanci. We wszystkich tych jednostkach sporą część, jeżeli nie większość, stanowili Ukraińcy. Czwartą jednostką pomagającą Niemcom w deportacjach Żydów była niem. Jüdischer Ordnungsdienst (pl. Żydowska Służba Porządkowa), organizowana przez Niemców w gettach.

Getto w Hrubieszowie, do którego zagnano m.in. Żydów z Teratyna, powstało na początku 1942. W 06.1942 i 10.1942 Niemcy wywieźli z niego 7,000‐9,000 Żydów do VL Sobibór, gdzie zostali zamordowani. Ok. 1,000 zamordowano w samym Hrubieszowie.

Zakończenie niem. «Endlösung der Judenfrage» nie oznaczało końca gehenny tamtejszej polskiej ludności cywilnej. Przeciwnie, zbiegło się z początkiem niem. Aktion Zamość (pl. Operacja Zamość), i.e. niemieckiej akcji wysiedleńczej i pacyfikacyjnej, stanowiącej część szerszego niem. Generalplan Ost (pl. Generalny Plan Wschodni), niemieckiego planu osiedleńczego i germanizacyjnego terytoriów Europy Środkowo–Wschodniej i Wschodniej. niem. Aktion Zamość kierował wspomniany ludobójca, SS‐Gruppenführer Odilo Globočnik. W jej ramach Niemcy dokonali wysiedleń 100,000‐110,000 Polaków, w tym 30,000 dzieci, na ich miejsce zamierzając osiedlić 60,000 kolonistów niemieckich. Wysiedlonych wywożono do obozów koncentracyjnych, gdzie wielu zostało zamordowanych. Część dzieci — „rasowo najczystszych” — dosłownie zrabowano i przekazano rodzinom niemieckim.

Pod koniec 12.1942, polscy partyzanci — żołnierze niepodległościowych Armii Krajowej AK i Batalionów Chłopskich BCh (część Polskiego Państwa Podziemnego) — rozpoczęli walkę zbrojną z Niemcami w obronie wysiedlanych Polaków, która do historii przeszła pod nazwą powstania zamojskiego. W rezultacie Niemcy na pół roku zaprzestali akcji wysiedleńczej. Kontynuowano wszelako zasiedlanie już wysiedlonych polskich wsi niemieckimi kolonistami, a także niem. Ukraineraktion (pl. Operacja ukraińska), i.e. tworzenie z szeregu miejscowości „pasa ochronnego” dla kolonistów niemieckich, zasiedlonego przez prawosławnych Ukraińców. Objawem tego były m.in. rabunki kościół katolickich i przekazywanie ich prawosławnym. Teratyn, w którym w 1943 mieszkały ok. 743 osoby, prawd. stanowić miał część owego „pasa ochronnego”.

Te wydarzenia zbiegły się w czasie z innym, mającym miejsce kilkaset kilometrów na wschód, gdzieś Wolyniu, wchodzącym w skład okupowanego przez Niemców terytorium sąsiadującego z GG i niem. Distrikt Lublin, zwanego niem. Reichskommissariat Ukraine (pl. Komisariat Rzeszy Ukraina). W 02.1943 mianowicie, Roman Szuchewycz ps. „Taras Czuprynka”, główny komendant ukraińskiej, ludobójczej organizacji OUN/UPA — który w 1941 był członkiem ukraińskiej niem. Sondergruppe Nachtigall (pl. Grupa Specjalna Słowik) — jednostki niem. Wehrmacht (pl. Siły Zbrojne) biorącej udział w niemieckim ataku na Rosjan w 1941, oskarżanej o uczestnictwo w pogromie Żydów we Lwowie w 1941 — a później członkiem niem. Schutzmannschaftsbataillon 201 (pl. 201. Batalion Zespołu ochrony) — odpowiedzialnego za mordy Żydów i ludności cywilnej na terytorium Białorusi — wydał rozkaz: „Akcję wytępienia [Polaków] przeprowadzić należy na zasadach następujących: Wsie polskie mają być palone, ich zaś ludność wycinana w pień. Napady na miasta nastąpią w biały dzień, nie zaś w nocy. We wsiach mieszanych należy likwidować samą ludność polską, zagrody natomiast palić tylko w takich wypadkach, jeśli są one o 15 metrów i gdy w ogóle nie grozi przerzucenie się ognia na sąsiednie budynki ukraińskie. Ludność ukraińska otrzyma wskazówki co do miejsca, gdzie ma się zgrupować w czasie trwania napadu […] Za każdego Ukraińca zamordowanego czy to przez Polaków, czy też Niemców stracić 100 (stu) Polaków”.

Był to de facto sygnał do rozpoczęcia «Genocidium Atrox» — i.e. ludobójstwa popełnionego przez Ukraińców na Polakach, zwanego „wołyńskim”.

Zaraz potem, w 03.1943 UPA wydało apel skierowany do członków kolaboracyjnej niem. Ukrainische Hilfspolizei (pl. Ukraińska Policja Pomocnicza), w niektórych regionach określanej też jako niem. Schutzmannschaft (pl. Bataliony ochrony), i.e. Schuma, która współuczestniczyła w realizacji niem. «Endlösung der Judenfrage», o dezercję i wstępowanie w szeregi UPA. Być może nawet 10,000 Ukraińców tak uczyniło.

W pierwszej połowie i latem 1943 OUN/UPA dokonało setek ludobójczych ataków na polskie wsie i przysiółki na Wołyniu, dokonując z niesłychanym okrucieństwem mordów dziesiątków tysięcy Polaków. A pod koniec 1943 podjęło decyzję o rozszerzeniu masowej, ludobójczej akcji na GG, w tym okupowany przez Niemców niem. Distrikt Lublin. Na przełomie 1943/1944 zaczęły tam — po drugiej stronie, w stosunku do Wołynia, rzeki Bug — przenikać oddziały ludobójczej UPA. Niektóre dotarły w okolice Teratyna, na północ od Hrubieszowa.

Konspiracyjne Polskie Państwo Podziemne przyglądało się sytuacji. W niem. Distrikt Lublin zaczęli pojawiać się polscy, straumatyzowani uciekinierzy, opowiadający szczegóły «Genocidium Atrox» na Wołyniu. Obserwowano przenikanie ludobójców UPA przez Bug. I tak pod koniec 02.1944 rzekę Bug przekroczyło ugrupowanie UPA, dowodzone przez ludobójcę Mirosława Onyszkewycza ps. „Orest”, wówczas tzw. „szefa sztabu” Okręgu Wojskowego WO‐4 „Bug”, wchodzącego w skład powstałej w 12.1943 grupy operacyjnej OUN/UPA „UPA‐Zachód”. 06.04.1944, Mirosław Onyszkiewicz, tak precyzował zadania podległych mu oddziałów UPA: „Rozkazuję niezwłoczne przeprowadzenie czystki swojego rejonu z elementu polskiego […] Czystkę należy przeprowadzić w stanicach słabo zaludnionych przez Polaków. W tym celu stworzyć przy rejonie bojówkę, złożoną z naszych członków, której zadaniem byłaby likwidacja wyżej wymienionych. Większe nasze stanice będą oczyszczone z tego elementu przez nasze oddziały wojackie nawet w biały dzień […] Prowadźcie z nimi twardą, bezwzględną walkę. Nikogo nie oszczędzać, nawet w przypadku małżeństw mieszanych. Wyciągać z domów Lachów, ale Ukraińców i dzieci w tych domach nie likwidować […] Wydobyć broń. Śmierć Polakom”. Obserwowano też wzrastającą aktywność kolaboracyjnych formacji ukraińskich, pozbawionych de facto nadzoru niemieckiego.

Stało się to dosłownie w przeddzień kolejnej rosyjskiej ofensywy na wschodzie, zwanej operacją lwowsko–sandomierską. W jej rezultacie już ok. 22.07.1944 do jego wsi wkroczyli Rosjanie. Rozpoczęła się okupacja rosyjska.

Kilka dni później front walk niemiecko–rosyjskich zatrzymał się wszelako. Wobec wybuchu 01.08.1944 w Warszawie Powstania Warszawskiego — zgodnie z planem Polskiego Państwa Podziemnego przejmowania kontroli nad polskimi ziemiami, tuż przed wycofaniem Niemców, o kryptonimie „Burza” — Rosjanie podjęli ludobójczą decyzję wstrzymania całej ofensywy na wschodzie, by umożliwić Niemcom zdławienie Powstania i wymordowanie mieszkańców polskiej stolicy. W akcję „Burza” zaangażowana była większość oddziałów Polskiego Państwa Podziemnego, w szczególności AK. Zgodnie z rozkazem dowódcy AK, część próbowała przebić się pod Warszawę, by wspomóc walczącą stolicę. Tak było też w okolicy Hrubieszowa. Komenda regionu AK Hrubieszów zgromadziła ok. 900‐1.200 partyzantów–żołnierzy. Ale tuż przed próbą przebicia do Warszawy do komendy zgłosili się Rosjanie proponując wspólną akcję wymierzoną w UPA w Hrubieszowie. Zatem 26.08.1944 oddziały AK wyruszyły w kierunku Hrubieszowa. Na ulicach miasta wylegli mieszkańcy, aby powitać wkraczających. Na powitanie partyzantów pojawiły się jednak także rosyjskie czołgi. Żołnierze AK, ostrzeżeni, zatrzymali się więc na przedmieściach i rozproszyli. W odpowiedzi Rosjanie urządzili na nich polowanie. Ok. 120 osób aresztowali i wywieźli, wedle standardowej rosyjskiej praktyki, „na Syberię”.

Polscy partyzanci zeszli ponownie do podziemia. Nawet po rozwiązaniu AK 19.01.1945 duża część żołnierzy–partyzantów nie ujawniła się i dalej prowadziła walkę, tym razem z okupantem rosyjskim. Historia określiła ich mianem „żołnierzy wyklętych”, którzy przez lata wojny prowadzili bezpardonową walkę z Rosjanami i Niemcami, a po jej zakończeniu zostali uznani przez Rosjan i polskich zdrajców–kolaborantów za niemieckich kolaborantów, i zapomniani przez zachodnich Aliantów.

Taka sytuacja panowała w okolicach Hrubieszowa na początku 1945. W miastach i miasteczkach panoszyli się Rosjanie i komunazistowscy zdrajcy z nimi współpracujący. W lasach i wsiach ukrywali się polscy partyzanci z organizacji powstałych po rozwiązaniu AK oraz Narodowych Sił Zbrojnych NSZ. W okolicy grasowały ludobójcze bandy OUN/UPA.

Równocześnie trwały przygotowania do deportacji Ukraińców na wschód, za Bug — Hrubieszów według rosyjskich planów miał się bowiem znaleźć w komunazistowskiej polskiej republice rosyjskiej prl, natomiast tereny za Bugiem miały należeć bezpośrednio do państwa rosyjskiego, jako jego republika ukraińska. Już na przełomie 1944/1945 ok. 20,000 Ukraińców „dobrowolnie” opuściło strony rodzinne w ramach tzw. 1. repatracji — de facto będącej przymusową deportacją, zgodnie z tradycyjną rosyjską metodą rozwiązywania konfliktów społeczno–politycznych.

I wówczas został zamordowany w swoim domu w Teratynie. Źródła prawosławne tak opisują jego śmierć: „Oprawcy przyszli nocą, wchodząc przez okno. Z nieludzkim okrucieństwem znęcali się nad bezbronnym ks. Bazylim, którego jedyną winą było to, że był prawosławny. Bito również jego córkę Helenę, mimo tego, że była w ciąży. Później poroniła. Duchownego katowano przez cztery godziny. Gdy tracił przytomność polewano go wodę i bito dalej. Bestialsko umęczony, zginął od strzału z pistoletu. To samo bandyci chcieli uczynić z jego córką, jednak gdy uklękła przed ikoną Chrystusa i zaczęła się modlić, dłoń oprawcy opadła. Nie zabił jej, tylko powiedział, że przyjdą po nią później, po czym cała grupa wyszła”.

Źródła prawosławne nie podają ani narodowości, ani przynależności organizacyjnej sprawców. W przypadku innych duchownych prawosławnych, którzy zginęli w tym czasie — i.e. ks. Michał Borowik, ks. Mikołaj Holc, ks. Lew Korobczuk, ks. Piotr Ohryzko — nie są tak wstrzemięźliwe, przypisując mordy polskim organizacjom partyzanckim.

W zbiorach Archiwum Państwowego w Lublinie znajduje się dokument, mający być rosyjskim tłumaczeniem raportu Zbigniewa Góry ps. „Jacek”, dowódcy pododdziału NSZ, wchodzącego w skład oddziału Leonarda Zub‐Zdanowicza „Ząb”. Brzmi on następująco: ros. „РАПОРТ. 4.5.45 г. в 23.50 подвергнут эгзекуции украинец МАРТЧШ Вазилий. При этом привезено зерно для корма лошадей. Подписал командир отдела. Яцек” (pl. „RAPORT. 4.5.45 r. o 23:50 rozstrzelano Ukraińca MARTCZSZA Bazylego. Przywieziono również zboże na paszę dla koni. Podpis dowódcy oddziału. Jacek”). Nie jest znana proweniencja owego dokumentu, ponoć przygotowanego na podstawie przejętego rejestru przez ludobójczą rosyjską organizację NKWD, w nieznanych okolicznościach. Polska wersja meldunku nie jest znana. Wikipedia, w oparciu o prace naukowców, komentuje, iż „wiarygodności [podobnych] dokumentów nie można jednoznacznie potwierdzić, gdyż wielokrotnie tego typu materiały były preparowane w celu wykorzystania przez komunistyczne władze przeciwko działaczom podziemia niepodległościowego w pokazowych procesach po wojnie”.

Żołnierz wyklęty Zbigniew Góra ps. „Jacek” w 06.1945 dowodził ok. 30 osobowym oddziałem żołnierzy NSZ, operującym w polskich pow. Hrubieszów, Chełm i Krasnystaw. Wszedł on wówczas w skład zgrupowania Pogotowia Akcji Specjalnej PAS, IV Oddziału Narodowego Zjednoczenia Wojskowego NZW, współpracującego z NSZ, pod dowództwem kpt. Mieczysława Pazderskiego ps. „Szary”. „Szary”, w ramach tzw. akcji „Za Bugiem”, dokonał 06.06.1945 ataku na wioskę Wierzchowiny, ok. 27 km na północny zachód od Teratyna, zamieszkałą w 95% przez Ukraińców. W jej trakcie, w niejasnych okolicznościach, zginęło ok. 196 osób. W odpowiedzi 98. Pułk ludobójczego rosyjskiego NKWD, wspomagany przez polskie kolaboracyjne jednostki zbrodniczego Urzędu Bezpieczeństwa UB i Korpusu Bezpieczeństwa Wewnętrznego KBW, w sile 2,000‐4,000 żołdaków, otoczył ugrupowanie „Szarego” i 10.06.1945, pod wioską Huta, w ok. 95% zamieszkałą przez Polaków, w jednej z najkrwawszych bitew antysowieckiego powstania, przez wiele godzin — przy użyciu artylerii i samolotów szturmowych — systematycznie wymordował większość polskiego oddziału. Rannych dobijano. Łączniczki gwałcono i dobijano „kolbami i butami”. Zamordowano ok. 166 polskich żołnierzy, w tym „Szarego” i „Jacka”, oraz spalono ok. 164 chat chłopskich, a „liczba ofiar pomordowanych przekroczyła liczbę ofiar wypadków wierzchowińskich”, jak podają źródła partyzanckie.

Możliwe jest także, że zamordowany został przez samych Ukraińców z któregoś oddziału ludobójczej OUN/UPA, jako jedna z ofiar «Genocidium Atrox».