Po niemieckim i rosyjskim najeździe na Rzeczpospolitą w 09.1939 i rozpoczęciu II wojny światowej, opuścił Włodzimierz Wołyński i przeniósł się z powrotem na tzw. Chełmszczyznę. Źródła nie podają kiedy to się stało, tylko że nastąpiło to po wybuchu wojny. Najprawdopodobniej jednak stało się to w 1941, już po niemieckim ataku 22.06.1941 na uprzedniego sojusznika, Rosjan, gdy Włodzimierz Wołyński znalazł się pod okupacją niemiecką — tak jak od 09.1939 Chełmszczyzna — bowiem do tej pory znajdował się pod okupacją rosyjską.

Przyszło mu posługiwać w parafii, w której cerkiew historycznie należała do katolickiego Kościoła słowiańsko–bizantyjskiego, zwanego też unickim. Po upadku powstania styczniowego 1863‐1864 carskie zaborcze władze rosyjskie zdelegalizowały wszelako w 1875 Kościół unicki, przymusowo wcielając wiernych do Prawosławia. Kościoły zamieniono na cerkwie prawosławne. Prawosławni kapłani i spora część parafian uciekła jednak w 1915, w czasie I wojny światowej, po rosyjskiej klęsce w bitwie pod Gorlicami z armiami Państw Centralnych (Cesarstwa Niemieckiego i Monarchii Austro–Węgierskiej), z Nowosiółek, w ramach tzw. bieżeństwa, i.e. panicznej ucieczki ok. 3 mln członków rosyjskiej administracji zaborczej na terytorium polskim — urzędników, duchowieństwa prawosławnego, wojskowych, nauczycieli, etc., wraz z rodzinami — w głąb Rosji. Większość już nie powróciła. W 1919 pustą i niszczejącą cerkiew przejął Kościół rzymskokatolicki.

Gdy w 09.1939 wybuchła II wojna światowa i rozpoczęła się okupacja niemiecka, Nowosiółki znalazły się w niem. Landkreis Hrubieszów (pl. powiat Hrubieszów) w ramach niem. Distrikt Lublin (pl. dystrykt Lublin), wchodzącego w skład okupowanego i zarządzanego przez Niemców quasi‐państwa, zwanego niem. Generalgouvernement (pl. Generalne Gubernatorstwo), i.e. GG. niem. SS‐ und Polizeiführer (pl. Dowódca SS i Policji) w niem. Distrikt Lublin, i de facto zastępcą gubernatora tego dystryktu, został jeden z największych zbrodniarzy w historii ludzkości, Austriak, Odilo Lotario Globočnik, którego jeden z historyków określił jako „najpodlejszego osobnika w najpodlejszej organizacji, jaka kiedykolwiek istniała”. Niemcy natychmiast wprowadzili terror wobec ludności polskiej. Na terenie Chełmszczyzny, w tym niem. Landkreis Hrubieszów, de facto przywrócili politykę ukrainizacji, swoje źródła mającej w 1918, pod koniec I wojny światowej, gdy 09.02.1918 okupacyjne Państwa Centralne zawarły traktat w Brześciu nad Bugiem z dopiero co raczkującym, sezonowym państwem ukraińskim, ze stolicą w Kijowie, w którym prawem „kaduka” przyznali Chełmszczynę Ukrainie, z pominięciem Polaków. Wyrażała się ona m.in. na odbieraniu szkół z rąk polskich i przekazywaniu ich w ręce ukraińskie, oraz wyrzucaniu księży katolickich z parafii i zamienianiu kościołów w cerkwie prawosławne. Tak stało się m.in. w Nowosiółkach, wiosce — obejmującej folwark, polską kolonię oraz wieś właściwą — zamieszkałej w 1939 szacunkowo przez ok. 1,580 osób, w tym ok. 21% rzymskich katolików, i.e. Polaków, oraz ok. 75% wyznania prawosławnego. Tam odebrano katolikom kościół, zamieniając na cerkiew.

W 1942 Niemcy — w ramach niemieckiego, ludobójczego planu niem. «Endlösung der Judenfrage» (pl. Ostateczne rozwiązanie kwestii żydowskiej) — likwidowali getto w oddalonym o ok. 40 km Hrubieszowie. Znaleźli się tam m.in. nieliczni Żydzi z Nowosiółek. Większość, ok. 8,000, wywieziono do obozu zagłady VL Sobibor, prawd. ponad 1,000 zamordowano w okolicach Hrubieszowa. W realizacji ludobójstwa Niemcom pomagały oddziały żandarmerii, niem. Sonderdienst (pl. Służba Specjalna), i.e. policja pomocnicza gubernatora GG, oraz sprowadzeni z niem. SS‐Ausbildungslager (pl. Obóz szkoleniowy SS) w Trawnikach, kursanci. We wszystkich tych jednostkach sporą część, jeżeli nie większość, stanowili Ukraińcy. Czwartą jednostką pomagającą Niemcom w deportacjach Żydów do VL Sobibor była niem. Jüdischer Ordnungsdienst (pl. Żydowska Służba Porządkowa). Ostatnia, wielka deportacja z getta w Hrubieszowie miała miejsce 22.10.1942.

Zakończenie niem. «Endlösung der Judenfrage» na Chełmszczyźnie nie oznaczało końca gehenny tamtejszej polskiej ludności cywilnej. Przeciwnie, zbiegło się z początkiem niem. Aktion Zamość (pl. Operacja Zamość), i.e. niemieckiej akcji wysiedleńczej i pacyfikacyjnej na „Zamojszczyźnie”, stanowiącej część szerszego niem. Generalplan Ost (pl. Generalny Plan Wschodni), niemieckiego planu osiedleńczego i germanizacyjnego terytoriów Europy Środkowo–Wschodniej i Wschodniej. niem. Aktion Zamość kierował wspomniany ludobójca, SS‐Grupenführer Odilo Globočnik. W jej ramach Niemcy dokonali wysiedleń 100,000‐110,000 Polaków, w tym 30,000 dzieci, na ich miejsce zamierzając osiedlić 60,000 kolonistów niemieckich. Wysiedlonych wywożono do obozów koncentracyjnych, gdzie wielu zostało zamordowanych. Część dzieci — „rasowo najczystszych” — dosłownie zrabowano i przekazano rodzinom niemieckim.

Nie jest jasne, czy polscy mieszkańcy Nowosiółek, zostali wysiedleni w ramach niem. Aktion Zamość — raczej nie, acz niemieckie dane z 01.03.1943 wskazują, że wówczas w Nowosiółkach mieszkało 1,320 osób, czyli prawd. mniej niż na początku II wojny światowej. Nie jest też jasne, czy w ramach niem. Ukraineraktion (pl. Operacja ukraińska) — stanowiącej część niem. Aktion Zamość — Niemcy sprowadzili do Nowosiółek Ukraińców przesiedlanych z innych stron. Mieli oni stanowić „pas ochronny” dla kolonistów niemieckich przed polską partyzantką (część Polskiego Państwa Podziemnego).

Autorom „Liber Albus” nie jest znane stanowisko ani postawa ks. Holca wobec tych, a także następnych wydarzeń, których musiał być świadom.

A te następowały jedno za drugim. Już bowiem w 02.1943, Roman Szuchewycz ps. „Taras Czuprynka”, główny komendant ukraińskiej, ludobójczej organizacji OUN/UPA, wydał rozkaz: „Akcję wytępienia [Polaków] przeprowadzić należy na zasadach następujących: Wsie polskie mają być palone, ich zaś ludność wycinana w pień. Napady na miasta nastąpią w biały dzień, nie zaś w nocy. We wsiach mieszanych należy likwidować samą ludność polską, zagrody natomiast palić tylko w takich wypadkach, jeśli są one o 15 metrów i gdy w ogóle nie grozi przerzucenie się ognia na sąsiednie budynki ukraińskie. Ludność ukraińska otrzyma wskazówki co do miejsca, gdzie ma się zgrupować w czasie trwania napadu […] Za każdego Ukraińca zamordowanego czy to przez Polaków, czy też Niemców stracić 100 (stu) Polaków”.

Był to de facto sygnał do rozpoczęcia «Genocidium Atrox» — i.e. ludobójstwa popełnionego przez Ukraińców na Polakach, zwanego „wołyńskim”.

Zaraz potem, w 03.1943 UPA wydało apel skierowany do członków kolaboracyjnej niem. Ukrainische Hilfspolizei (pl. Ukraińska Policja Pomocnicza), w niektórych regionach określanej też jako niem. Schutzmannschaft (pl. Bataliony ochrony), i.e. Schuma, która współuczestniczyła w realizacji niem. «Endlösung der Judenfrage», o dezercję i wstępowanie w szeregi UPA. Być może nawet 10,000 Ukraińców tak uczyniło.

Taktykę ludobójczych Ukraińców uszczegółowiał rozkaz dowódcy UPA na Wołyniu, który znalazł się w sąsiadującym z niem. District Lublin, okupowanym terytorium nazwanym niem. Reichskommissariat Ukraine (pl. Komisariat Rzeszy Ukraina) — od 11.1943 dowódcy grupy operacyjnej „UPA‐Północ” — Dmytro Kłaczkiwskiego ps. „Kłym Sawur” z 06.1943, który przewidując klęskę Niemiec w wojnie z Rosją, wyjaśniał i rozkazywał: „Powinniśmy przeprowadzić wielką akcję likwidacji polskiego elementu. Przy odejściu wojsk niemieckich należy wykorzystać ten dogodny moment dla zlikwidowania całej ludności męskiej w wieku od 16 do 60 lat […] Tej walki nie możemy przegrać, i za każdą cenę trzeba osłabić polskie siły. Leśne wsie oraz wioski położone obok leśnych masywów powinny zniknąć z powierzchni ziemi”.

W pierwszej połowie i latem 1943 OUN/UPA dokonało setek ludobójczych ataków na polskie wsie i przysiółki na Wołyniu. A pod koniec 1943 podjęło decyzję o rozszerzeniu masowej, ludobójczej akcji na okupowany przez Niemców niem. Distrikt Galizia (pl. Dystrykt Galicja) i Chełmszczyznę, obie stanowiące część GG. I na przełomie 1943/1944 na Chełmszczyznę — po drugiej stronie, w stosunku do Wołynia, rzeki Bug — w tym w okolice jego parafii, zaczęły przenikać oddziały ludobójczej UPA.

Niemcy nie reagowali, skupiali się prawie wyłącznie na walce z polskimi siłami partyzanckimi niepodległościowej Armii Krajowej AK i Batalionów Chłopskich BCh (część Polskiego Państwa Podziemnego), aktywnymi w niem. Landkreis Hrubieszów, i to kontekście sytuacji na froncie walk niemiecko–rosyjskich na wschodzie, która zmuszała Niemców do rzucania wszystkich dostępnych sił do obrony niemieckich pozycji — 24.12.1943 ruszyła bowiem wielka ofensywa rosyjska, zwana dziś operacją dnieprowsko–karpacką, i w szybkim tempie front zaczął zbliżać się środkowego Wołynia, Równego i Łucka. Co więcej, pozostawiali kontrolę wewnętrzną nad okupowanymi terenami prawie wyłącznie formacjom kolaboranckim, pozostawiając sobie tylko generalne funkcje nadzorcze. Na Chełmszczyźnie, w niem. Landkreis Hrubieszów, oznaczało to, że jedynymi formacjami mundurowymi zaangażowanymi w utrzymanie porządku wewnętrznego były jednostki de facto składające się z ukraińskich kolaborantów. Były to niem. Gendarmerie (pl. Żandarmeria), Schuma, a także niem. Galizisches SS Freiwilligen Regiment 5 – Polizei (pl. 5. Galicyjski Pułk Ochotniczy SS – policyjny), i.e. SS‐GFR5P — czyli jednostki niem. Die Schutzstaffel der NSDAP (pl. Oddział ochronny NSDAP), i.e. «SS», paramilitarnej formacji podległej rządzącej w Niemczech Narodowosocjalistycznej Niemieckiej Partii Robotników NSDAP. W okolicy znajdowały się także ośrodki rekrutacyjne, niem. Ersatz / Ausbildungseinheiten (pl. jednostki zastępcze.szkoleniowe), dla tworzonej formacji bojowej, niem. 14. Waffen–Grenadier–Division der SS – ukrainische Nr. 1 (pl. 14. Dywizja Grenadierów Waffen SS – 1. ukraińska), i.e. «SS‐Galizien».

Dodatkowo, ponieważ UPA do końca 1943 na terenie GG formalnie nie działała — by nie drażnić Niemców — w wiejskich ośrodkach powstawały eufemistycznie zwane ukr. Самооборонні кущові відділи (pl. jednostka samoobrony), będące de facto ekspozyturą UPA, przygotowujące się do realizacji rozkazu Szuchewycza „Tarasa Czuprynki” i «Genocidium Atrox» w GG, w tym na obszarze Chełmszczyzny. Budowano schrony, gromadzono broń, kopano rowy. Wszystkie te ukraińskie formacje zbrojne przenikały się, pozostając pod coraz większą ideologiczną i praktyczną kontrolą ludobójczej OUN/UPA — a na wiosnę 1944 de facto zdezerterowały do ludobójczej UPA.

Konspiracyjne Polskie Państwo Podziemne przyglądało się sytuacji. W niem. Landkreis Hrubieszów zaczęli pojawiać się polscy, straumatyzowani uciekinierzy, opowiadający szczegóły «Genocidium Atrox» na Wołyniu, niespotykanego barbarzyństwa UPA i Ukraińców. Obserwowano przenikanie ludobójców UPA przez Bug na Chełmszczyznę. I tak pod koniec 02.1944 rzekę Bug przekroczyło ugrupowanie UPA, dowodzone przez ludobójcę Mirosława Onyszkewycza ps. „Orest”, wówczas tzw. „szefa sztabu” Okręgu Wojskowego WO‐4 „Bug”, wchodzącego w skład powstałej w 12.1943 grupy operacyjnej OUN/UPA „UPA‐Zachód”, które dokonało masakry polskich wsi Tarnoszyn, Posadów i Podlodów, w sąsiadującym z niem. Landkreis Hrubieszów niem. Landkreis Zamość (pl. powiat Zamość) — Posadów znajduje się ledwie 8 km od Nowosiółek. Obserwowano też wzrastającą aktywność kolaboracyjnych formacji ukraińskich, pozbawionych de facto nadzoru niemieckiego. M.in. 14.02.1944 ukraińskie oddziały kolaboracyjne — w tym stacjonujący w oddalonych o ok. 13 km Mirczach oddział SS‐GFR5P — zaatakowały polskich partyzantów AK i BCh, przebywających w oddalonej o ok. 6 km na wschód od Mirczów wiosce Górka‐Zabłocie. Mimo ukraińskiej przewagi bitwa zakończyła się bez wyraźnego rozstrzygnięcia.

Gdy do dowództwa AK dotarły informacje o planowanym na 16.03.1944 masowym ataku ludobójczej UPA na polskie wsie w niem. Landkreis Hrubieszów, zdecydowano się na akcję wyprzedzającą. Jej wykonanie powierzono oddziałowi Stanisława Basaja ps. „Ryś” organizatorowi i dowódcy największego oddziału BCh, zaprawionemu w bojach z Niemcami i ludobójczą UPA, które m.in. doprowadziły do powstrzymania, a następnie likwidacji niem. Aktion Zamość (opór dziś zwany powstaniem zamojskim), oraz oddziałowi AK Zenona Jachymka ps. „Wiktor”. Od ok. 10.03.1944 rozpoczęła się regularna batalia między polskimi oddziałami partyzanckimi, a ukraińskimi ludobójcami z rozmaitych jednostek kolaboracyjnych, logistycznie i strategicznie wspieranych przez Niemców, a de facto znajdujących się pod kontrolą ludobójczej OUN/UPA, znaczona bitwami, spalonymi wsiami i mordami ludności cywilnej. Batalia, która powstrzymała ludobójczy szał ukraiński na Chełmszczyźnie.

Toczona była głównie kilkanaście–kilkadziesiąt kilometrów na północ od jego parafialnych Nowosiółek, wokół drogi prowadzącej do Hrubieszowa. Ale objęła też okolice jego wsi. M.in. 21.03.1944, na drodze między Nowosiółkami a Telatynem miała miejsce potyczka między dwoma plutonami Obwodu AK w Tomaszowie Lubelskim, dowodzonym przez Wilhelma Szczepankiewicza ps. „Drugak” a — jak podają źródła — „Niemcami”. Owe polskie plutony partyzanckie rezydowały w kolonii Nowosiółki, z rozproszoną siecią domów wokół drogi z Nowosiółek do oddalonego o ok. 5 km Poturzyna. Zginął jeden z partyzantów i co najmniej jeden „Niemiec”.

Wspomniana polska obrona przed ludobójczymi atakami ukraińskimi spodowowała przemieszczanie się polskiej ludności na zachód od wspomnianej drogi do Hrubieszowa, na tereny pozostające pod kontrolą polskiej partyzantki. I tak e.g. polscy mieszkańcy Dołhobyczowa i Kryłowa (odpowiednio 11 km i 22 km od Nowosiółek) przenieśli się do Poturzyna. I to właśnie Poturzyn stał się celem ludobójczych ataków Ukraińców.

Jeden z nich miał miejsce 01.04.1944 (drugi — tu źródła są sprzeczne — 23.03.1944 lub 08.04.1944). Poturzyn przed II wojną światową był wioską mieszaną. We wsi, folwarku i osiedlu folwarcznym mieszkało szacunkowo prawd. ok. 2,100 osób, w tym ok. 60% prawosławnych, 30+% katolików. Natomiast 01.03.1943, według źródeł niemieckich, mieszkało już tylko 1,320. Na początku 1944 przebywało ich więcej, szczególnie Polaków, uciekinierów ze wschodu i północy, zagrożonych ukraińskimi ludobójczymi bandami. I właśnie w tę wieś — a raczej w polskie domy — uderzyli Ukraińcy. Źródła podają, że „w okrutny, wyrafinowany sposób zabijano bezbronne dzieci, kobiety i starców. Domostwa zniszczono i spalono”. Inne uściśla, że oprawcy „weryfikowali narodowość każdej spotkanej osoby przez posiadaną przez nią kenkartę, jak i [na podstawie] rozmowy prowadzonej w języku polskim. Mordowano każdego, kto nie okazał dokumentu i odpowiadał po polsku”. W konkluzji śledztwa Instytutu Pamięci Narodowej IPN nr S124/11/Zn z 07.2012 napisano: „Cała miejscowość Poturzyn wraz z folwarkiem została otoczona przez nacjonalistów ukraińskich […] Napastnicy wchodzili do polskich domów i mordowali wszystkich, kogo zastali”. Oprawcy „nosili mundury niemieckie, SS‐Galizien i ubrania cywilne”, i prawd. podszywali się pod partyzantów polskiej AK. W dwóch atakach zamordowano ok. 100‐162 osób, w tym 20 Ukraińców, którzy prawd. podali się za Polaków.

Niewiele wiadomo o jego postawie wobec tych wydarzeń. Według niektórych źródeł ukraińskich organizować miał, wraz z lokalnym kapłanem katolickim, spotkania z mieszkańcami, w czasie których apelował do ludności różnych wyznań i narodowości o życie w zgodzie.

Wiedza o rzezi w Poturzynie musiała dotrzeć do najbliższej wsi, czyli Nowosiółek, gdzie posługiwał. Musiała dotrzeć do polskiej kolonii Nowosiółki. I już 02.04.1944, w dzień po ludobójstwie w Poturzynie, został zatrzymany przez — według źródeł ukraińskich — polski oddział partyzancki. Jaki — nie wiadomo.

Miał być torturowany. Obciąć miano mu brodę, po czym zastrzelono strzałem w głowę.

Kilka dni później, 06.04.1944, wspomniany ludobójca, Mirosław Onyszkiewicz, tak precyzował zadania podległych mu oddziałów UPA: „Rozkazuję niezwłoczne przeprowadzenie czystki swojego rejonu z elementu polskiego […] Czystkę należy przeprowadzić w stanicach słabo zaludnionych przez Polaków. W tym celu stworzyć przy rejonie bojówkę, złożoną z naszych członków, której zadaniem byłaby likwidacja wyżej wymienionych. Większe nasze stanice będą oczyszczone z tego elementu przez nasze oddziały wojackie nawet w biały dzień […] Oczyszczenie terenu musi być zakończone jeszcze przed naszą Wielkanocą [przypadającą na 09.04.1944], żebyśmy świętowali ją już bez Polaków […] Prowadźcie z nimi twardą, bezwzględną walkę.

Nikogo nie oszczędzać, nawet w przypadku małżeństw mieszanych. Wyciągać z domów Lachów, ale Ukraińców i dzieci w tych domach nie likwidować […] Wydobyć broń. Śmierć Polakom”.

12.10.2007 ludobójca Roman Szuchewycz został pośmiertnie nagrodzony tytułem Bohatera Ukrainy. W 12.2020 Rada Najwyższa Ukrainy w uchwale uznała ludobójcę Dymitra Kłaczkiwskiego „kierownikiem Ukraińskiej Powstańczej Armii na Wołyniu i uczestnikiem walk o niepodległość Ukrainy w XX wieku”. W kilku miejscowościach owym łac. „hostis humani generis” wystawiono pomniki i tablice pamiątkowe, nazwano szkoły ich imieniem.

łac. „O Tempora! O mores!”