W 1939 neoprezbiter.

Nieliczne źródła wskazują, że w czasie II wojny światowej, rozpoczętej niemieckim i rosyjskim najazdem na Polskę w 09.1939, był wikariuszem w Żółkwi. Nie jest jednak jasne, czy był nim przez cały czas, czy tylko na początku drogi kapłańskiej, czy może tylko pod jej koniec w 1944/1945.

Być może w 1939 próbował wydostać się z Polski przez granicę z Rumunią w okolicy Zaleszczyk — na to zdają się wskazywać zapisy w źródłach — acz wobec przyjęcia przez «Liber Albus» jego miejsca urodzenia w wiosce Żeżawa nad Dniestrem, ledwie 7 km od mostu granicznego w Zaleszczykach, hipoteza ta jest mało realna. Bardziej prawdopodobne jest, że po prostu udał się wówczas do rodzinnej wioski — być może mieszkali tam jego rodzice, krewni a może tylko znajomi i przyjaciele.

Wobec braku informacji, z bardzo dużym prawdopodobieństwem można natomiast przyjąć, że w czas okupacji — rosyjskiej, niemieckiej i ponownie rosyjskiej — posługiwał na terenie rodzimej archidiecezji. Że właśnie tam współprzeżywał losy polskiej, rzymskokatolickiej społeczności tych ziem.

Do Żółkwi, gdzie przez jakiś czas był wikariuszem, 18.09.1939 — w dzień po rosyjskiej inwazji na Polskę — wkroczyli Niemcy, ale już 23‐24.09.1939, zgodnie z ludobójczą umową dwóch sojuszników, zwaną paktem Ribbentrop–Mołotow z 23.08.1939, potwierdzoną później tzw. „Traktatem o granicach i przyjaźni Niemcy–Rosja” z 28.09.1939, zwanym też 2. paktem Ribbentrop–Mołotow, Niemcy przekazali Żółkiew Rosjanom. Rozpoczęła się okupacja rosyjska.

W 1939 Żółkiew, ok. 25 km od Lwowa, była miastem zamieszkałym szacunkowo przez ok. 11,300 osób, z czego ok. 37% stanowili rzymskokatoliccy Polacy, ok. 22% greckokatoliccy Ukraińcy i ok. 41% Żydzi. W czasie okupacji rosyjskiej Polacy doświadczyli, tak jak i mieszkańcy innych wsi i miasteczek, rosyjskich prześladowań. Jednym z pierwszych posunięć okupanta rosyjskiego była sowietyzacja szkół, co oznaczało e.g. usunięcie nauczania religii. Zaraz potem rozpoczęły się masowe aresztowania Polaków.

W czterech wielkich deportacjach w głąb Rosji, „na Syberię” — z których pierwsza miała miejsce ok. 10.02.1940, w środku szczególnie mroźnej zimy — Rosjanie wywieźli od 340,000 do 1,000,000 obywateli Polski, całe rodziny, „zwłaszcza tych, którzy pełnili znaczące funkcje”, i.e. nauczycieli, oficerów i osadników wojskowych, działaczy politycznych, właścicieli majątków, biznesmenów, urzędników i innych majętnych osób, uznanych przez Rosjan za „wrogi i szkodliwy element”. W zasadzie nikt z nich do rodzinnych stron już nie powrócił.

22.06.1941 Niemcy zaatakowały uprzedniego sojusznika, Rosjan. Dwa dni później rosyjski ludowy komisarz spraw wewnętrznych Ławrientij Beria wydał rozkaz stracenia wszystkich skazanych za „działalność kontrrewolucyjną”, „działalność antysowiecką”, sabotaż i dywersję, i więźniów politycznych znajdujących się w śledztwie. Przekształciło się to ludobójstwo przetrzymywanych w aresztach i więzieniach, niezależnie od powodu uwięzienia. W konsekwencji Rosjanie zamordowali w areszcie w Żółkwi ok. 29‐34 osób, według jednych źródeł strzałami w tył głowy, według innych, dla oszczędności, rozstrzaskaniem głów ofiar łomami.

Ok. 29.06.1941 rozpoczęła się w Żółkwi okupacja niemiecka. Żółkiew znalazła się w w niem. Kreishauptmannschaft Lemberg (pl. powiat Lwów), ramach niem. Distrikt Galizien (pl. dystrykt Galicja), części okupowanego i zarządzanego przez Niemców quasi‐państwa, zwanego niem. Generalgouvernement (pl. Generalne Gubernatorstwo), i.e. GG. Natychmiast rozpoczęły się prześladowania Żydów. W Żółkwi przebywało ich wówczas — wraz z uciekinierami z innych regionów — ok. 5,000. Na początku 1942 Niemcy rozpoczęli realizację ludobójczego planu niem. «Endlösung der Judenfrage» (pl. Ostateczne rozwiązanie kwestii żydowskiej), i.e. eksterminacji społeczności żydowskiej, w GG określanego kryptonimem niem. «Aktion Reinhardt» (pl. Akcja Reinhardt). I już 15.03.1942 miała miejsce pierwsza niem. Aktion (pl. akcja) deportacja ok. 700 Żydów, przeprowadzona przez Niemców z pomocą policjantów z kolaborującej z nimi niem. Ukrainische Hilfspolizei (pl. Ukraińska Policja Pomocnicza), w niektórych regionach działającej także jako niem. Schutzmannschaft (pl. Bataliony ochrony), i.e. Schuma. Żydów poinformowano, że wywożeni będą w okolice Pińska na Białorusi, do pracy przy osuszaniu bagien, ale w rzeczywistości zawieziono ich do niem. Vernichtungslager (pl. obóz zagłady) VL Belzec, ok. 55 km na północny zachód, i tam zamordowano. Był to być może pierwszy taki transport do VL Belzec, ludobójczy proceder dopiero się tam „rozkręcał”, i dwóm Żydówkom udało się uciec i powrócić do Żółkwi. Nie bardzo im wierzono, gdy opowiadały, że po przybyciu na miejsce zmuszono ich do rozebrania się, po czym mordowano. Druga niem. Aktion miała miejsce 22‐23.11.1942. Z Żółkwi do VL Belzec wysłano transport ok. 2,400 Żydów. Niektórzy byli jednak przygotowani i zdołali uciec przez dziury i szczeliny wydłubane w wagonach. Niemcy i Ukraińcy rozpoczęli na nich polowania, w trakcie których w ciągu następnych kilku dni zamordowano ok. 800 Żydów, zwłoki zakopując w okolicy Żółkwi, głównie na żydowskim cmentarzu. 01.12.1942 Niemcy założyli w Żółkwi getto, otaczając je płotem z drutu kolczastego. Zamknięto w nim, po dowiezieniu setek Żydów z okolicznych wsi i miasteczek, ok. 4,000 osób. Porządku wewnątrz pilnować miała niem. Jüdischer Ordnungsdienst (pl. Żydowska Służba Porządkowa), na zewnątrz zaś niem. Ukrainische Hilfspolizei. Zimą 1942/1943 w getcie wybuchła epidemia tyfusu, doprowadzając do śmierci ok. 10‐12 Żydów dziennie. Likwidacja getta nastąpiła 15‐25.03.1943, w trakcie dwóch niem. Aktion. W pierwszej ok. 800 Żydów przetransportowano do obozów niewolniczej pracy przymusowej we Lwowie i e.g. Gródku Jagiellońskim. W drugiej pozostałych ok. 1,500 zamordowano w „lasku Borek”, ok 2 km na wschód od centrum miasta. „Miasto po "akcji" straszliwie wyglądało, przez całą drogę aż do "borku", co parę kroków leżały trupy w kałużach krwi. Trupy zwisały też na drutach okalających getto […] Niektórzy Niemcy rąbali siekierami żywych ludzi”. Ci sami Niemcy mogli wtedy „dumnie” ogłosić, że Żółkiew była niem. „Judenrein” (pl. „wolna od Żydów”).

Jeśli tam wówczas duszpasterzował, musiał być świadkiem tych wydarzeń. Udzielanie pomocy było w praktyce niemożliwe. Za wszelką pomoc groziła śmierć — od 25.10.1941 obowiązywał bowiem dekret niem. Generalgouverneur (pl. Generalny Gubernator) GG, Hansa Franka, zgodnie z którym „Żydzi, którzy bez upoważnienia opuszczają wyznaczoną im dzielnicę, podlegają karze śmierci. Tej samej karze podlegają osoby, które takim Żydom świadomie dają kryjówkę”, oraz „Podżegacze i pomocnicy podlegają tej samej karze jak sprawca, czyn usiłowany karany będzie jak czyn dokonany. W lżejszych wypadkach można orzec ciężkie więzienie lub więzienie”.

I właśnie wtedy, w 02.1943, ok. 100 km na północy wschód, na Wołyniu, Roman Szuchewycz ps. „Taras Czuprynka”, komendant ukraińskiej, ludobójczej organizacji OUN/UPA, który w 1941 był członkiem ukraińskiej niem. Sondergruppe Nachtigall (pl. Grupa Specjalna Słowik) — jednostki niem. Wehrmacht (pl. Siły Zbrojne) biorącej udział w niemieckim ataku na Rosjan w 1941, oskarżanej o uczestnictwo w pogromie Żydów we Lwowie w 1941 — a później członkiem niem. Schutzmannschaftsbataillon 201 (pl. 201. Batalion Zespołu ochrony) — odpowiedzialnego za mordy Żydów i ludności cywilnej na terytorium Białorusi — wydał rozkaz: „Akcję wytępienia [Polaków] przeprowadzić należy na zasadach następujących: Wsie polskie mają być palone, ich zaś ludność wycinana w pień. Napady na miasta nastąpią w biały dzień, nie zaś w nocy. We wsiach mieszanych należy likwidować samą ludność polską, zagrody natomiast palić tylko w takich wypadkach, jeśli są one o 15 metrów i gdy w ogóle nie grozi przerzucenie się ognia na sąsiednie budynki ukraińskie. Ludność ukraińska otrzyma wskazówki co do miejsca, gdzie ma się zgrupować w czasie trwania napadu […] Za każdego Ukraińca zamordowanego czy to przez Polaków, czy też Niemców stracić 100 (stu) Polaków”.

Był to de facto sygnał do rozpoczęcia «Genocidium Atrox» — i.e. ludobójstwa popełnionego przez Ukraińców na Polakach, zwanego „wołyńskim”.

Zaraz potem, w 03.1943 UPA wydało apel skierowany do członków kolaboracyjnej niem. Ukrainische Hilfspolizei o dezercję i wstępowanie w szeregi UPA. Być może nawet 10,000 Ukraińców tak uczyniło.

Wołyń spłynął polską krwią. Dziesiątki tysięcy Polaków zostało przez Ukraińców zamordowanych — przy bierności Niemców — w niezwykle barbarzyński sposób. Setki wsi spłonęły.

Choć rozkaz Szuchewycza formalnie nie był skierowany do oddziałów niem. Ukrainische Hilfspolizei w niem. Distrikt Galizien — tam bowiem w 1943 ludobójcza OUN nie powołała zbrojnego ramienia pod nazwą UPA, ale formowała oddziały zbrojne pod eufemistyczną nazwą, dla „zmylenia” Niemców, ukr. Українська Народна Самооборона (pl. Ukraińska Narodowa Samoobrona), i.e. UNS — ale de facto również i tam ludobójcy ukraińscy, „bezrobotni” po zakończeniu niem. «Aktion Reinhardt», dezerterowali i wstępowali do UNS. A w 12.1943 — gdy stało się jasne, że Niemcy wojnę na wschodzie przegrywają, i.a. 24.12.1943 rozpoczęła się wielka ofensywa rosyjska zwana operacją dnieprowsko–karpacką — UNS został formalnie przekształcony w jednostkę ludobójczej OUN/UPA „UPA‐Zachód”. W 01.1944 jego dowódcą został jeszcze jeden z ukraińskich „wychowanków” niem. Sondergruppe Nachtigall i niem. Schutzmannschaftsbataillon 201, degenerat Wasyl Sydor ps. „Szełest”, który prawie natychmiast rozkazał „nieustannie uderzać w Polaków aż do wyniszczenia ich do ostatniego z tych ziem”. «Genocidium Atrox» rozpoczęło się w niem. Distrikt Galizien.

UNS/UPA nie miała zresztą wtedy nic innego do roboty, bowiem — jak potwierdza to nawet ukraińska Wikipedia — „podczas ostatnich miesięcy 1943 oddziały UNS nie prowadziły operacji zbrojnych w związku z wprowadzeniem 02.10.1943 przez Niemców w Galicji systemu [odpowiedzialności zbiorowej] egzekucji 10 zakładników za zabójstwa każdego żołnierza niemieckiego lub przedstawiciela władz”. Polacy nie uczestniczyli w strukturach tej okupacyjnej władzy. A Niemcy zachowywali się wobec ludobójczych aktów UNS/UPA pasywnie, nie podejmując w zasadzie większych operacji przeciw Ukraińcom.

23.07.1944, podczas ofensywy zwanej operacją lwowsko–sandomierską, Rosjanie zdobyli Żółkiew. Rozpoczęła się okupacja rosyjska. Ale nie zakończyło się «Genocidium Atrox» — Ukraińcy nadal atakowali Polaków, acz nie mieli już niemieckiego de facto wsparcia. Nowy rosyjski okupant zaczął aktywnie zwalczać UPA, tym bardziej, że UPA zaczęła — oprócz nieustannych ludobójczych ataków na Polaków — atakować Rosjan. Doszło do tego, że 01.09.1944 Wasyl Sydor ps. „Szełest” nakazał wstrzymanie akcji przeciw polskiej ludności cywilnej, ale rozkaz nie objął „polskiego elementu współpracującego z NKWD i organami moskiewskiego imperializmu”. Nadal OUN/UPA miało atakować „polską milicję liczącą 20 osób w jakiejś miejscowości. Jedną trzecią lub połowę z nich należy zniszczyć, resztę rozbroić i ostrzec, że jeśli nie przestaną współpracować przeciwko nam z bolszewikami, następnym razem również zostaną zniszczeni”. Wstrzymanie było krótkotrwałe — już na przełomie 1944/1945 ludobójcy ukraińscy ponowili mordy polskiej ludności cywilnej.

Żółkiew była zbyt dużym miasteczkiem, by tchórze z OUN/UPA mogli je bezpośrednio zaatakować. Miały tam miejsce mordy jednostkowe, które aliści — wraz z docierającymi informacjami o mordach na całych okolicznych polskich wioskach — tworzyły atmosferę grozy niepewności.

I prawd. wówczas, być może w związku z Bożym Narodzeniem 1944, zdecydował się odwiedzić rodzinną wioskę, Żeżawę, na dalekim Podolu. W 1939 szacunkowo mieszkało w niej — w także na obszarze dworskim — ok. 900 osób, w tym ok. 35% stanowili rzymskokatoliccy Polacy, ok. 62% greckokatoliccy Ukraińcy/Rusini. Było też kilku Żydów.

Gdy tam przybył w okolicy grasowały co najmniej dwie sotnie UPA: ukr. „Чорноморці” (pl. „Czarnomorcy”) i ukr. „Сірі вовки” (pl. „Szare Wilki”), pod dowództwem kurennego Piotra Chamczuka, ps. ukr. „Бистрий” (pl. „Bystry”), podlegające realizującemu rozkazy ludobójcy Sydora dowódcy Okręgu Wojskowego UPA WO‐3 „Łysonia”, Emilianowi (Omeliana) Polowemu ps. „Ostap”, o „ścieżce kariery” identycznej, jak jego przełożeni — i.e. przez niem. Sondergruppe Nachtigall i niem. Schutzmannschaftsbataillon 201, gdzie doświadczenia nabywali przy eksterminacji Żydów, do OUN/UPA. I na przełomie 1944/1945 rozpoczęły serię niezwykle brutalnych, ludobójczych ataków na polskie wioski. Być może w atakach brali też udział agenci ludobójczej ukr. Служба Безпеки (pl. Służba Bezpieczeństwa), i.e. SB OUN, której zadaniem było tropienie przeciwników politycznych i ideologicznych OUN, przeprowadzanie ich fizycznej likwidacji, a także udział w mordach ludności polskiej. Źródła podają, że „SB OUN mogła wydawać wyroki śmierci jedynie na "wrogów narodu ukraińskiego" […] Przy mniejszych przewinach stosowano tzw. buki, czyli bicie bukowymi kijami od 10 do 50 uderzeń. Większe karano śmiercią. Wyrok wykonywano przez rozstrzelanie lub powieszenie […] niektórzy dowódcy grup "odrąbywali głowy swoim ofiarom"”. SB OUN została założona jeszcze w 1940, pod czujną opieką Niemców, a szkolenia przeprowadzano m.in. w Zakopanem, w hotelu „Stamary”. Jak podaje współczesna strona tego hotelu „nauka obejmowała zasady dywersji, sabotażu, gestapowskich metod przesłuchań i metod zabijania”. W tym samym czasie, i.e. 20.02.1940, w Zakopanem, w willach „Pan Tadeusz” i „Telimena”, rozpoczynała się trzecia tzw. „konferencja tematyczna” niemieckiego niem. Geheime Staatspolizei (pl. Tajna Policja Państwowa), i.e. Gestapo, i rosyjskiego ros. Народный Комиссариат Внутренних Дел (pl. Ludowy Komisariat Spraw Wewnętrznych), i.e. NKWD, dwóch ludobójczych organizacji sojuszniczych, debatująca nad współpracą i sposobami zwalczania i eksterminacji Polaków na okupowanych przez siebie terytoriach. W Zakopanem, nad wszystkimi tymi przedsięwzięciami, opiekę sprawowało Gestapo, które swoją siedzibę miało w willi „Palace”, gdzie mordowano polskich patriotów.

Na jego wioskę ludobójcy dokonali, jak się wydaje, kilku napadów, za każdym razem mordując kilkoro Polaków. Padł ofiarą jednego z nich.

Polskie źródła odnotowują tylko, że w 01.1945, „podczas napadu UPA, Polacy podjęli obronę, zginęło 5 osób: ks. Józef Rupnicki, ojciec z 2 córkami oraz Polka, która przyjechała z Zaleszczyk do swojego domu po żywność”.

Kilka/kilkanaście dni później, 02.02.1945, ta sama grupa zaatakowała Czerwonogród, ok. 15 km na północ, również nad Dniestrem, mordując 49‐60 Polaków, w tym jednego kapłana i dwie siostry zakonne.

14.01.1945, a zatem w tym właśnie czasie, ludobójca Emilian Polowy miał otrzymać Brązowy Krzyż Zasługi Wojskowej UPA. Natomiast ludobójca Roman Szuchewycz został 12.10.2007 pośmiertnie nagrodzony tytułem Bohatera Ukrainy. 10.12.2017, w imieniu „Rady Koordynacyjnej ds. Upamiętnienia Odznaczonych Rycerzy OUN i UPA”, ludobójca Wasyl Sydor odznaczony został pośmiertnie we Lwowie Srebrnym Krzyżem Zasługi Wojskowej UPA I klasy (nr 009). W kilku miejscowościach owym łac. „hostis humani generis” wystawiono pomniki i tablice pamiątkowe, nazwano szkoły ich imieniem — e.g. w 2014 pomnik ku czci ludobójcy Piotra Chamczuka wystawiło w Czortkowie państwo ukraińskie.

łac. „O Tempora! O mores!”

Zabity przez Rosjan — przed 22.06.1941, i niemieckim atakiem na uprzedniego sojusznika, Rosjan — podczas próby przekroczania granicy między okupacją rosyjską a niemiecką (albo Węgrami bądź Rumunią).

Tę wersję wspiera brak wiedzy o losach kapłana w latach 1941‐1944.

Data i miejsce urodzin nie potwierdzone w źródłach kościelnych — wydedukowane na podstawie „Sprawozdania” gimnazjum w Kołomyi za rok 1930/1931.