W 09.1939, gdy Niemcy i Rosjanie zaatakowali Polskę i wybuchła II wojna światowa, posługiwał w wiosce Olejów w pow. Zborów w woj. tarnopolskim. Zgodnie z umową dwóch sojuszników, zatwierdzoną ludobójczym paktem Ribbentrop–Mołotow z 23.08.1939, woj. tarnopolskie przypadło Rosjanom. Rozpoczęła się okupacja rosyjska.

Jesienią 1939 zaczęły się aresztowania inteligencji, nauczycieli, lekarzy, ziemian, urzędników państwowych, a także rodzin polskich wojskowych. W latach 1940‐1941 wielu innych Polaków stało się ofiarami czterech wielkich fal deportacji „na Syberię”. Ponadto 150,000‐200,000 mężczyzn wcielono do armii rosyjskiej, a ok. 100,000 zmuszono do pracy na rzecz przemysłu rosyjskiego, głównie w kopalniach Zagłębia Donieckiego, w zakładach przemysłu ciężkiego na Uralu i na Syberii. Następnie rozpoczęła się inwigilacja księży i zakonników. Na duchowieństwo nałożono wysokie podatki. Losy mieszkańców Olejów odzwierciedlały ów polski los.

22.06.1941 Niemcy zaatakowały uprzedniego sojusznika, Rosjan, i rozpoczęła się okupacja niemiecka. Został wówczas administratorem parafii Pieniaki, którą okupant niemiecki włączył do niem. Kreishauptmannschaft Złoczów (pl. powiat Złoczów), wchodzącego w skład niem. Distrikt Galizien (pl. Dystrykt Galicja) okupacyjnego tworu zwanego niem. Generalgouvernement (pl. Generalne Gubernatorstwo), i.e. GG. W 1939 w wiosce Pieniaki mieszkało ok. 1,250 osób, w tym ok. 27% rzymskokatolickich Polaków, ok. 72% greckokatolickich Ukraińców i kilkunastu Żydów — podobna struktura narodowościowa była w wiejskich osadach gminnych powiatu Brody, do którego należały wówczas Pieniaki.

Okres 1941‐1943 znaczony był w szczególności eksterminacją Żydów. Od początku 1942 Niemcy realizowali ludobójczy plan niem. «Endlösung der Judenfrage» (pl. Ostateczne rozwiązanie kwestii żydowskiej), który w GG nosił kryptonim niem. «Aktion Reinhardt» (pl. Akcja Reinhardt). Znaczący udział brały w nim jednostki ukraińskiej, kolaboracyjnej niem. Ukrainische Hilfspolizei (pl. Ukraińska Policja Pomocnicza), działającej też jako niem. Schutzmannschaft (pl. Bataliony ochrony), i.e. Schuma. Żydzi z Pieniaków zostali prawd. najpierw przetransportowani do oddalonego o ok. 12 km Podkamienia, a następnie do Brodów. W 1941 w Brodach przebywało ok. 9,000 Żydów. Już 27.12.1941 kilka „większych grup” Żydów przetransportowano do „obozów pracy niewolniczej”, skąd nikt nie wracał. Główne akcje eksterminacyjne zaczęły się 19.09.1942 gdy funkcjonariusze niem. Jüdischer Ordnungsdienst (pl. Żydowska Służba Porządkowa) doprowadzili do złapania ok. 2,500 Żydów z getta, którzy następnie zostali zagnani przez niem. Ukrainische Hilfspolizei na stację kolejową i przetransportowani do niem. Vernichtungslager (pl. obóz zagłady) VL Belzec, gdzie wszystkich zamordowano w komorze gazowej. Już po drodze na stację Niemcy i Ukraińcy zamordowali ok. 300 Żydów. Drugą grupę ok. 2,500 Żydów do VL Belzec Niemcy przetransportowali z Brodów pod koniec 11.1942. I wówczas, 02.12.1942, do Brodów zwieziono Żydów z okolicy, e.g. z Podkamienia, a wśród nich prawd. Żydów z Pieniaków, a 8 dni później Niemcy utworzyli zamknięte getto, w którym przebywało ok. 5,000 Żydów. Zimą 1942‐1943 ok. 1,000 z nich zginęło z głodu i chorób, w szczególności tyfusu. 21.05.1943 rozpoczęła się ostateczna likwidacja getta. Większość Żydów prawd. wywieziono do niemieckiego obozu zagłady KL Lublin (Majdanek). Resztę Niemcy i Ukraińcy z niem. Ukrainische Hilfspolizei mordowali w getcie, do 06.1943, gdy miasteczko ostatecznie zostało określone przez Niemców jako niem. „Judenfrei” (pl. „wolne od Żydów”).

I właśnie wówczas, w 02.1943, Roman Szuchewycz ps. „Taras Czuprynka”, główny komendant ludobójczej, ukraińskiej organizacji OUN/UPA, który w 1941 był członkiem ukraińskiej niem. Sondergruppe Nachtigall (pl. Grupa Specjalna Słowik) — jednostki niem. Wehrmacht (pl. Siły Zbrojne) biorącej udział w niemieckim ataku na Rosjan w 1941, oskarżanej o uczestnictwo w pogromie Żydów we Lwowie w 1941 — a później członkiem niem. Schutzmannschaftsbataillon 201 (pl. 201. Batalion Zespołu ochrony) — odpowiedzialnego za mordy Żydów i ludności cywilnej na terytorium Białorusi — wydał rozkaz: „Akcję wytępienia [Polaków] przeprowadzić należy na zasadach następujących: Wsie polskie mają być palone, ich zaś ludność wycinana w pień. Napady na miasta nastąpią w biały dzień, nie zaś w nocy. We wsiach mieszanych należy likwidować samą ludność polską, zagrody natomiast palić tylko w takich wypadkach, jeśli są one o 15 metrów i gdy w ogóle nie grozi przerzucenie się ognia na sąsiednie budynki ukraińskie. Ludność ukraińska otrzyma wskazówki co do miejsca, gdzie ma się zgrupować w czasie trwania napadu […] Za każdego Ukraińca zamordowanego czy to przez Polaków, czy też Niemców stracić 100 (stu) Polaków”.

Był to de facto sygnał do rozpoczęcia «Genocidium Atrox» — i.e. ludobójstwa popełnionego przez Ukraińców na Polakach, zwanego „wołyńskim”.

Zaraz potem, w 03.1943 UPA wydało apel skierowany do członków kolaboracyjnej niem. Ukrainische Hilfspolizei i Schuma, o dezercję i wstępowanie w szeregi UPA. Być może nawet 10,000 Ukraińców tak uczyniło.

Wołyń spłynął polską krwią. Dziesiątki tysięcy Polaków zostało przez Ukraińców zamordowanych — przy bierności Niemców — w niezwykle barbarzyński sposób. Setki wsi spłonęły.

UPA w 1943 formalnie funkcjonowała tylko na Wołyniu, na terytorium niem. Reichskommissariat Ukraine (pl. Komisariat Rzeszy Ukraina), więc rozkaz Szuchewycza nie obejmował — wydawałoby się — Tarnopolszczyzny, która znajdowała się w GG. Szuchewycz wszelako — by „nie drażnić” Niemców — założył wówczas w GG ugrupowanie funkcjonujące pod eufemistyczną nazwą ukr. Українська Народна Самооборона (pl. Ukraińska Narodowa Samoobrona), i.e. UNS, wzmocnione zaprawionymi w ludobójstwie Żydów dezerterami z niem. Ukrainische Hilfspolizei i Schuma. Jego głównym celem, tak jak OUN/UPA, była eksterminacja ludności polskiej, acz w jej wewnętrznej dokumentacji i raportach ostentacyjnie pisano „obrona przed terrorem władz niemieckich”. W 08.1943 dowódcą obwodu lwowskiego UNS, obejmującemu Tarnopolszczyznę, został inny ukraiński ludobójca, Wasyl Sydor ps. „Szełest”. Gdy na przełomie 1943/1944 stało się jasne, że Niemcy wojnę na wschodzie przegrywają — 24.12.1943 rozpoczęła się wielka ofensywa rosyjska zwana operacją dnieprowsko–karpacką, która w 04.1944 dotarła do linii oddalonej o ok. 80 km na wschód od Lwowa, i.e. e.g. do Brodów — OUN/UPA podjęło decyzję o rozszerzeniu ludobójstwa «Genocidium Atrox» na GG i niem. Distrikt Galizien. I wówczas Szuchewycz zlikwidował fikcję i przekształcił oddziały UNS w jednostki ludobójczej OUN/UPA. W 01.1944 dowódcą grupy operacyjnej OUN/UPA „UPA‐Zachód”, obejmującej Tarnopolszczyznę, został wspomniany Wasyl Sydor, ps. „Szełest”, który rozkazał „nieustannie uderzać w Polaków aż do wyniszczenia ich do ostatniego z tych ziem”. W okolicy Brodów i Pieniak za wykonanie rozkazu odpowiadał albo Okręg Wojskowy UPA WO‐2 „Bug”, którym dowodził Ostap Łynda ps. „Jarema” albo Okręg Wojskowy UPA WO‐3 „Łysonia”, dowodzony przez Emiliana (Omeliana) Polowego ps. „Ostap” — niejasności wynikają z faktu, że okolice Brodów, Podkamienia i Pieniak znajdują się na granicy historycznej Tarnopolszczyzny i rejonu lwowskiego i odpowiedzialność różnych formacji OUN/UPA w tym wczesnym okresie nie była jednoznaczna. Zarówno Sydor jak i Łynda i Polowy przeszli tę samą drogę szlifowania ludobójczego fachu — od niem. Sondergruppe Nachtigall, przez niem. Schutzmannschaftsbataillon 201, do «Genocidium Atrox» — jak i ich dowódca, Szuchewycz.

Rozpoczęły się ataki na jego wieś. Jeden z ocalałych opisał to tak: „Bandyci wpadali do wsi Pieniaki co nocy od miesiąca, rabowali Polaków, mężczyzn zabierali ze sobą”. Wiadomo, że ataki miały miejsce m.in. 17.10.1943, gdy Ukraińcy zamordowali trzech Polaków; w 12.1943 z sąsiedniego lasu zwanego Rąbana uprowadzony został leśniczy, żołnierz konspiracyjnej Armii Krajowej AK (część Polskiego Państwa Podziemnego), Jerzy Żelazny — gdy znaleziono jego zwłoki, miały ucięty język, uszy i wydłubane oczy; 21.12.1943 uprowadzony został i zamordowany jeszcze jeden polski mieszkaniec Pieniaków.

Ale OUN/UPA szczególnie polowało na inną wieś, Hutę Pieniacką, oddaloną o ok. 5 km na zachód, położoną w środku dużego lasu. W Hucie Pieniackiej mieszkało ok. 1,000 Polaków, a w 01.1944 znalazło tam również schronienie wielu uciekinierów z Wołynia, straumatyzowanych ukraińskim ludobójstwem «Genocidium Atrox». Ukrywali się tam również Żydzi, którzy zdołali ujść z niem. «Aktion Reinhardt». W Hucie Pieniackiej działał ok. 40‐osobowy oddział samoobrony, de facto należący do AK, i 60‐osobowy oddział Kierownictwo Dywersji Komendy Głównej i.e. Kedywu AK. Ukraińcy byli za słabi, by zaatakować Hutę, więc wykorzystali fakt, że we wsi pojawił się oddział rosyjskich partyzantów. Wpuszczono ich do Huty i wówczas jakiś Ukrainiec z niem. Ukrainische Hilfspolizei, który nie zdołał zdezerterować, doniósł o tym Niemcom.

23.02.1944 Niemcy wysłali do Huty ok. 40 policjantów z 6. kompanii 2. batalionu niem. Galizisches SS Freiwilligen Regiment 4 ‐ Polizei (pl. 4 Galicyjski Pułk Ochotniczy SS ‐Policyjny), składającego się z Ukraińców nie przyjętych, z różnych powodów, do niem. 14. Waffen–Grenadier–Division der SS — ukrainische Nr. 1 (pl. 14. Dywizja Grenadierów Waffen SS — 1. ukraińska), zwanej potocznie «SS‐Galizien», zbrodniczej jednostki liniowej walczącej u boku Niemiec. Polska strona Wikipedii podaje, iż „Członkowie samoobrony początkowo nie podejmowali walki, obserwując działania przeciwnika, a ogień otworzyli dopiero w odpowiedzi na ostrzelanie przez Ukraińców polskiej ludności, która rzuciła się do ucieczki sądząc, że doszło do ataku UPA”. Zginęło dwóch Ukraińców, a przed rozbiciem ukraińskich policjantów uchroniła sotnia ludobójczej UPA, która zaatakowała Polaków z boku — według niektórych źródeł mógł to być kureń „Siromańcy”, i.e. „Biedne‐szare wilki”, prawd. dowodzony przez Grzegorz Lebida ps. „Krub”. Ukraińcy wycofali się.

27.02.1944 Niemcy wysłali pod Hutę pełen batalion ukraińskiego niem. Galizisches SS Freiwilligen Regiment 4 ‐ Polizei — ok. 500‐600 policjantów — dowodzony prawd. przez niemieckiego kapitana.

I właśnie wówczas został zamordowany.

Od jakiegoś czasu przyjaźnił się z ukraińskim kapłanem greckokatolickim — w Pieniakach oprócz rzymskokatolickiej była także greckokatolicka parafia — ks. Wasylem Oberszynem, 8 lat starszym od niego żonatym kapłanem z dwojgiem dzieci. Jak podają źródła „Ksiądz greckokat. z początku był trochę niechętny dla Polaków. Ze zbliżeniem się frontu opamiętał się, a nawet ksiądz polski chodził do niego nocować”. Dlatego też 27.02.1944 — była to 1. niedziela Wielkiego Postu — po odprawieniu pasyjnego nabożeństwa Gorzkich Żali zamierzał udać się w odwiedziny do ks. Oberszyna.

Na werandzie swej plebanii został porwany przez „banderowców ubranych w niemieckie mundury”.

Wywieziony w nieznanym kierunku. Według większości źródeł zawieziony prawd. do pobliskiej wsi Markopol, 8 km na południowy wschód, nad rzeką Seret. Przetrzymywany w piwinicy oddalonego o ok. 1 km od centrum wsi folwarku.

Tam zamordowany. Świadek opowiadał: „Księdza Pikotę wywieźli do wsi sąsiedniej, do domu rodziny polskiej Gworków i tam w piwnicy zamordowano księdza i 4 członków rodziny Gworków”. Według wszelako większości źródeł rodzina Gworków — ojciec rodziny pracował prawd. jako stawniczy, i.e. rybak, przy miejscowych stawach — zamordowana została wcześniej, w 12.1943.

Wczesnym rankiem 28.02.1944 niem. Galizisches SS Freiwilligen Regiment 4 ‐ Polizei otoczył Hutę Pieniacką. Wspomagany przez oddział OUN/UPA — prawd. wspomniany kureń „Siromańców” — oraz okolicznych chłopów ukraińskich, którzy przyłączyli się do akcji, wymordował w sposób niezwykle bestialski 1,100‐1,300 Polaków.

Wspomniany Grzegorz Lebid ps. „Krub” jako dowódca nie był zapewne wystarczająco efektywny, skoro wiosną 1944 został zwolniony przez ludobójczą OUN/UPA z funkcji dowódcy „Siromańców” za „pijaństwo i rabunki”.

Greckokatolicki ks. Wasyl Oberszyn przeżył wojnę. W 1945‐1946, już podczas okupacji rosyjskiej, odmówił apostazji i przejścia na Prawosławie. Wyrzucony ze swej ówczesnej parafii pracował jako księgowy we Lwowie. W 02.1953 został przez Rosjan aresztowany i skazany na 25 lat niewolniczej pracy przymusowej w rosyjskich obozach koncentracyjnych Gułag. Zwolniony w 1956. Zmarł w 2002 we Lwowie.

12.10.2007 ludobójca Roman Szuchewycz został pośmiertnie nagrodzony tytułem Bohatera Ukrainy. 10.12.2017, w imieniu „Rady Koordynacyjnej ds. Upamiętnienia Odznaczonych Rycerzy OUN i UPA”, ludobójca Wasyl Sydor odznaczony został pośmiertnie we Lwowie Srebrnym Krzyżem Zasługi Wojskowej UPA I klasy (nr 009). W kilku miejscowościach owym łac. „hostis humani generis” wystawiono pomniki i tablice pamiątkowe, nazwano szkoły i ulice ich imieniem. Natomiast 23.09.2020 ukraiński Sąd Najwyższy — potwierdził to też [nefās!] ukr. Український інститут національної пам"яті (pl. Ukraiński Instytut Pamięci Narodowej) — orzekł, że symbole «SS‐Galizien» nie są związane z niemieckim narodowym socjalizmem i dlatego nie mogą być zakazane. Mimo iż w 1945‐1945 Międzynarodowy Trybunał Wojskowy w Norymberdze uznał formacje niem. Die Schutzstaffel der NSDAP (pl. Oddział ochronny NSDAP), i.e. «SS», paramilitarnej formacji podległej rządzącej w Niemczech Narodowosocjalistycznej Niemieckiej Partii Robotników NSDAP — w tym «SS‐Galizien» — za zbrodnicze.

łac. „O Tempora! O mores!”