Od 1903, w zasadzie do końca życia, posługiwał jako administrator parafii Biały Kamień, w 20‐leciu międzywojennym w pow. Złoczów w polskim woj. tarnopolskim — z kilkoma przerwami, gdy był powoływany przez swe Zgromadzenie do innych obowiązków. M.in. w 1939 przeniesiony został ok. 45 km na północny zachód, do Milatyna Nowego, wówczas w pow. Kamionka Strumiłowa, w tym samym woj. tarnopolskim.

Był tam, gdy w 09.1939 Niemcy i Rosjanie zaatakowali Polskę i rozpoczęła się II wojna światowa. Zgodnie z ludobójczą umową dwóch sojuszników, zwaną paktem Ribbentrop–Mołotow z 23.08.1939, potwierdzoną później tzw. „Traktatem o granicach i przyjaźni Niemcy–Rosja” z 28.09.1939, zwanym też 2. paktem Ribbentrop–Mołotow, zarówno do Milatyna Nowego jak i Białego Kamienia wkroczyli Rosjanie. Rozpoczęła się okupacja rosyjska. „Kiedy przyszli Ruscy, na Uszni śmierdziało dziegciem” — wspominała jedna z jego parafianek w Białym Kamieniu — „Boże, co to była za hołota, na sznurkach karabiny, parciane buty. Napadali na młode dziewczyny, byli jak bydło. Baliśmy się ich strasznie”. Rosjanie represjom poddali szczególnie Polaków, dokonując aresztowań polskiej inteligencji, nauczycieli, lekarzy, ziemian, urzędników państwowych, leśników, policjantów, a także rodzin polskich wojskowych. W latach 1940‐1941 wielu innych Polaków stało się ofiarami czterech wielkich fal deportacji „na Syberię” czy na północ, e.g. w okolice Archangielska, szczególnie podczas pierwszej, ok. 10.02.1940. W relacjach często pojawia się informacja, iż „przychodzili nocą, bez uprzedzenia i zabierali całe rodziny, od niemowląt po staruszków”. „Gdy wyszliśmy na podwórze matce pozwolili zajrzeć do skrzyni — była niestety pusta, bo nasi sąsiedzi zdążyli ją już opróżnić. Praktycznie nie zabraliśmy niczego, bo nie pozwolili nam poruszać się po domu […] Były wtedy duże zaspy i silny mróz”. Ponadto 150,000‐200,000 mężczyzn wcielono do armii rosyjskiej, a ok. 100,000 zmuszono do pracy na rzecz przemysłu rosyjskiego, głównie w kopalniach Zagłębia Donieckiego, w zakładach przemysłu ciężkiego na Uralu i na Syberii. Następnie rozpoczęła się inwigilacja księży i zakonników. Na duchowieństwo nałożono wysokie podatki. Zlikwidowano katechizację dzieci w szkołach.

Po niemieckim ataku 22.06.1941 na uprzedniego sojusznika, Rosjan, i rozpoczęciu okupacji niemieckiej, powrócił w 1942 do Białego Kamienia, zostając ponownie przełożonym tamtejszego domu Zgromadzenia oo. Lazarystów CM i jednocześnie proboszczem tamtejszej parafii rzymskokatolickiej. W 1939 parafia liczyła ok. 3,400 wiernych, acz w samym miasteczku Biały Kamień żyło szacunkowo ok. 1,700 osób, z czego ok. 35% stanowili rzymskokatoliccy Polacy, ok. 50% greckokatoliccy Ukraińcy i ok. 15%, i.e. ok. 300 Żydów. Większość jego parafian żyła w sąsiednich wsiach, w Bełżcu, Bużku, Czeremoszni, Poczapach, Żulicach, Skwarzawie, Uszni, przy czym w tych dwóch ostatnich były odrębne kaplice/kościoły filialne. E.g. w Uszni w 1939 na ok. 2,000 mieszkańców rzymskokatoliccy Polacy stanowili ok. 75%. Po wkroczeniu Niemców jego parafia stała się częścią niem. Kreishauptmannschaft Złoczów (pl. powiat Złoczów), wchodzącego w skład niem. Distrikt Galizien (pl. Dystrykt Galicja), będącego częścią zarządzanego przez Niemców quasi‐państwa, zwanego niem. Generalgouvernement (pl. Generalne Gubernatorstwo), i.e. GG.

Gdy wrócił Niemcy realizowali już ludobójczy plan niem. «Endlösung der Judenfrage» (pl. Ostateczne rozwiązanie kwestii żydowskiej), który w GG nosił kryptonim niem. «Aktion Reinhardt» (pl. Akcja Reinhardt). W Białym Kamieniu już od 1941 funkcjonował obóz niewolniczej pracy przymusowej dla Żydów. Lokalnym centrum gromadzenia Żydów był aliści oddalony o ok. 15 km na południe Złoczów. W 1939 w tym mieście mieszkało ok. 7,800 Żydów, stanowiąc ok. 50‐60% mieszkańców — resztę stanowili Polacy ok. 25‐30% i Ukraińcy ok. 20‐25%. Tuż przed ucieczką ze Złoczowa w 1941, wobec niemieckiego ataku, Rosjanie zamordowali w tamtejszym więzieniu na zamku Sobieskich ok. 649‐752 osadzonych. Po ucieczce Rosjan Ukraińcy — członkowie ludobójczej OUN, ludność cywilna, za prawd. zgodą Niemców — a także sami Niemcy, e.g. żołdacy jednego z pododdziałów niem. 5. SS‐Panzerdivision Wiking (pl. 5. Dywizja Pancerna SS‐Wiking), dokonali masowych mordów Żydów, oskarżając ich o kolaborację z Rosjanami, w dużym stopniu zapewne zasadnie. W trwającym 4 dni pogromie zamordowano od 700 do 3,500 Żydów. Następnie część Żydów wysłano do lokalnych obozów pracy — jak podają źródła żydowskie w 1942 w mieście pozostalo 5,833 Żydów. W 08.1942 rozpoczęły się akcje eksterminacyjne, w których aktywny udział brały jednostki ukraińskiej, kolaboracyjnej niem. Ukrainische Hilfspolizei (pl. Ukraińska Policja Pomocnicza), działające w niektórych regionach jako niem. Schutzmannschaft (pl. Bataliony ochrony), i.e. Schuma. 28‐29.08.1942 ok. 2,000, a 02.11.1942 ok. 2,500 Żydów wywieziono do niem. niem. Vernichtungslager (pl. obóz zagłady) VL Belzec. 01.12.1942 powstało w Złoczowie getto, otoczone plotem z drutu kolczastego, z jednym wejściem zabezpieczanym przez niem. Ukrainische Hilfspolizei, do którego zwieziono Żydów z okolicy, w tym e.g. z Białego Kamienia i Uszni. W getcie znalazło się ok. 4,000 Żydów. Getto zlikwidowano 03‐04.04.1943, gdy Niemcy wraz z niem. Ukrainische Hilfspolizei, a także z grupą niem. Jüdischer Ordnungsdienst (pl. Żydowska Służba Porządkowa) ze Lwowa, zagnali ok. 3,500 Żydów do wioski Jelechowice, kilka kilometrów na południe od jego parafialnej Uszni, i tam wszystkich zamordowali. Jeden z polskich świadków wspominał: „Jak Żydów zabijali, jakie to było straszne! Niemcy zrobili getto, tam, gdzie kiedyś fabryka papieru była. Naprzód musieli sobie wykopać duże rowy, a później — to u nas było słychać, bo to było może ze 2 km — jak te maszynowe karabiny terkotały, to słychać było. Boże kochany, jakie to było straszne! Oni stawiali ich na kraju tych rowów i z karabinów maszynowych strzelali. Jedni byli naprawdę zabici, a niektórzy ranni. Za kilka dni, jak tam się dzieci ciekawe schodziły patrzeć, to ta ziemia jeszcze skakała”. Przez następne kilka tygodni Niemcy i niem. Ukrainische Hilfspolizei przeczesywali miasto w poszukiwaniu ukrywających się Żydów. W 07.1943 władze niemieckie mogły zadeklarować, że Złoczów i okolice były niem. „Judenfrei” (pl. „wolne od Żydów”).

Udzielanie pomocy było bardzo trudne, wszak od 25.10.1941 obowiązywał dekret niem. Generalgouverneur (pl. Generalny Gubernator) GG, Hansa Franka, zgodnie z którym „Żydzi, którzy bez upoważnienia opuszczają wyznaczoną im dzielnicę, podlegają karze śmierci. Tej samej karze podlegają osoby, które takim Żydom świadomie dają kryjówkę”, oraz „Podżegacze i pomocnicy podlegają tej samej karze jak sprawca, czyn usiłowany karany będzie jak czyn dokonany. W lżejszych wypadkach można orzec ciężkie więzienie lub więzienie”. Mimo to w Białym Kamieniu, gdzie 01.03.1943 mieszkało już tylko ok. 1,200 osób i prawd. wszyscy się znali, kierownik lokalnej elektrowni, Florian Zawer, wraz z żoną Kazimierą, ukrywali na swojej posesji dwóch Żydów. Podobnie w wiosce Usznia Polacy, Jan i Eugenia Rogowscy, ukrywali Żydów. Wszyscy — Florian Zawer pośmiertnie — zostali ok. 50 lat później uhonorowani przez Instytut Pamięci Męczenników i Bohaterów Holokaustu Jad Waszem w Jerozolimie tytułem „Sprawiedliwy wśród Narodów Świata”.

Jeszcze nie skończyły się mordy Żydów, gdy w 02.1943, na Wołyniu, ok. 100 km na północ, Roman Szuchewycz ps. „Taras Czuprynka”, komendant ukraińskiej, ludobójczej organizacji OUN/UPA, który w 1941 był członkiem ukraińskiej niem. Sondergruppe Nachtigall (pl. Grupa Specjalna Słowik) — jednostki niem. Wehrmacht (pl. Siły Zbrojne) biorącej udział w niemieckim ataku na Rosjan w 1941, oskarżanej o uczestnictwo w pogromie Żydów we Lwowie w 1941 — a później członkiem niem. Schutzmannschaftsbataillon 201 (pl. 201. Batalion Zespołu ochrony) — odpowiedzialnego za mordy Żydów i ludności cywilnej na terytorium Białorusi — wydał rozkaz: „Akcję wytępienia [Polaków] przeprowadzić należy na zasadach następujących: Wsie polskie mają być palone, ich zaś ludność wycinana w pień. Napady na miasta nastąpią w biały dzień, nie zaś w nocy. We wsiach mieszanych należy likwidować samą ludność polską, zagrody natomiast palić tylko w takich wypadkach, jeśli są one o 15 metrów i gdy w ogóle nie grozi przerzucenie się ognia na sąsiednie budynki ukraińskie. Ludność ukraińska otrzyma wskazówki co do miejsca, gdzie ma się zgrupować w czasie trwania napadu […] Za każdego Ukraińca zamordowanego czy to przez Polaków, czy też Niemców stracić 100 (stu) Polaków”.

Był to de facto sygnał do rozpoczęcia «Genocidium Atrox» — i.e. ludobójstwa popełnionego przez Ukraińców na Polakach, zwanego „wołyńskim”.

Zaraz potem, w 03.1943 UPA wydało apel skierowany do członków kolaboracyjnej niem. Ukrainische Hilfspolizei o dezercję i wstępowanie w szeregi UPA. Być może nawet 10,000 Ukraińców tak uczyniło.

Wołyń spłynął polską krwią. Dziesiątki tysięcy Polaków zostało przez Ukraińców zamordowanych — przy bierności Niemców — w niezwykle barbarzyński sposób. Setki wsi spłonęły.

Rozkaz Szuchewycza i apel UPA formalnie nie były skierowane do oddziałów niem. Ukrainische Hilfspolizei w niem. Distrikt Galizien — tam bowiem w 1943 ludobójcza OUN nie powołała zbrojnego ramienia pod nazwą UPA, ale formowała oddziały zbrojne pod eufemistyczną nazwą, dla „zmylenia” Niemców, ukr. Українська Народна Самооборона (pl. Ukraińska Narodowa Samoobrona), i.e. UNS. De facto aliści również i tam ludobójcy ukraińscy, „bezrobotni” po zakończeniu niem. «Aktion Reinhardt», dezerterowali i wstępowali do UNS, której głównym celem, tak jak OUN/UPA, była eksterminacja ludności polskiej, acz w jej wewnętrznej dokumentacji i raportach ostentacyjnie pisano „obrona przed terrorem władz niemieckich”. A w 12.1943 — gdy stało się jasne, że Niemcy wojnę na wschodzie przegrywają, UNS został formalnie przekształcony w jednostkę ludobójczej OUN/UPA „UPA‐Zachód”. W 01.1944 jego dowódcą został jeszcze jeden z ukraińskich „wychowanków” niem. Sondergruppe Nachtigall i niem. Schutzmannschaftsbataillon 201, degenerat Wasyl Sydor ps. „Szełest”, który prawie natychmiast rozkazał „nieustannie uderzać w Polaków aż do wyniszczenia ich do ostatniego z tych ziem”.

W niem. Distrikt Galizien rozpoczęło się «Genocidium Atrox».

Już w 09‐10.1943 w Czeremoszni zamordowano ok. 10 Polaków, w tym 6 leśników. 23.10.1943, w Bełżcu „o godz.

wpół do 10.00 wieczór, do domu zeznającej wpadło, zdaje się, 4 do 5 Ukraińców ubranych w mundury niemieckie, w hełmach, z rewolwerami w rękach. Zeznająca nie widziała tego, ale świadkowie opowiadali jej, że raniono w szyję, a potem wywieziono na wozie do lasu i tu najprawdopodobniej zabito. Ciała zmarłego nie znaleziono, ale w lesie był wóz, na którym go wieziono, zbroczony krwią. Zmarły nazywał się Ryczel Stanisław — lat 42. Zostawił żonę, 2 synów i tygodniowe dziecko. To maleństwo zmarło w 3 miesiące po śmierci ojca. Tej samej nocy pół godziny przedtem zabito w mieszkaniu w tej samej wsi małżeństwo polskie [prawd. Annę i Franciszka Cyran] […] Bito ich strasznie po głowie, a potem zastrzelono kulą w głowę”. 02.04.1944, w przysiółku Stadnia k. Skwarzawy „napad był […] w nocy około godz. 1.00. Na wieś napadło około 30 Ukraińców uzbrojonych w karabiny ręczne, granaty, automaty, bagnety, siekiery i noże. Byli ubrani w ubrania cywilne, [b] milicji ukraińskiej i płaszcze sowieckie. Grupami wpadali do domów polskich i mordowali zarówno kobiety, jak i mężczyzn. Padło wtedy osiem osób. Ofiary swoje mordowali karabinami i nożami. Nazwiska pomordowanych: Dębowy Jan — lat 42, brat zeznającego; Dębowa Maria, żona zeznającego — lat 35; dzieci zeznającego: Stefania — lat 14, Mieczysław — lat 16; Kobiałka Michał — lat 50; Kawałkowa Maria — lat 38; Matwiejszyn — lat 54, bezpartyjny Ukrainiec. [Ósme nazwisko: Zieliński Józef — lat 48] […] Ciała zmarłych pochowano na miejscowym cmentarzu we wspólnej mogile”. W 05.1944, w Białym Kamieniu, „uduszono 6 kobiet Polek NN, które wróciły ze stacji upiec chleb”, choć — jak podają źródła — w latach 1943‐1945 „we wsi ukształtowała się, pod kierunkiem [Armii Krajowej AK, części Polskiego Państwa Podziemnego], silna samoobrona, która odpierała skutecznie banderowskie napady na wieś”. W tym samym wszelako miesiącu, w Uszni, „w wyniku donosu policjantów ukraińskich [i.e. z niem. Ukrainische Hilfspolizei] gestapowcy [i.e. niem. Geheime Staatspolizei (pl. Tajna Policja Państwowa), i.e. Gestapo,] aresztowali 20 Polaków: jeden zdołał uciec, 19 zostało rozstrzelanych”. W Żulicach, w 06.1944, „Ukraińcy zamordowali 15 Polaków, w tym 4‐osobową rodzinę Nahorczyńskich i 5‐osobową rodzinę Regułów”.

Rosjanie do Białego Kamienia wkroczyli 18.07.1944. Wcześniej, ok. 17.04.1944 wstrzymali, na okres wiosenny, ofensywę zwaną operacją dnieprowsko–karpacką ok. 30 km na wschód od Złoczowa. Kolejną, operację lwowsko–sandomierską, rozpoczęli 13.07.1944. W ciągu 5 dni dotarli do jego parafii, ale przed wkroczeniem przez Biały Kamień przeszły jeszcze wojska niem. 14. Waffen‐Grenadier‐Division der SS – ukrainische Nr. 1 (pl. 14. Dywizja Grenadierów Waffen SS – 1. ukraińska), i.e. «SS‐Galizien», ukraińskiej formacji w ramach ludobójczego niem. Die Schutzstaffel der NSDAP (pl. Oddział ochronny NSDAP), i.e. «SS», paramilitarnej formacji podległej rządzącej w Niemczech Narodowosocjalistycznej Niemieckiej Partii Robotników NSDAP. Tak zachęcał «SS‐Galizien» do boju, podczas niem. „Appell des Führerkorps der Galizischen SS‐Freiw. Infanterie–Division in Heuhammer am 16 Mai 1944” (pl. „apel dowódców Galicyjskiej Ochotniczej Dywizji Piechoty SS w Heuhammer 16 maja 1944”), niemiecki przywódca, Reichsführer «SS», Heinrich Himmler: „Wasza ojczyzna stała się tak znacznie piękniejsza od czasu, gdy pozbyliście się — z naszej inicjatywy, muszę powiedzieć — tych mieszkańców, którzy tak często byli brudną plamą na dobrym imieniu Galicji, mianowicie Żydów. Wiem, że gdybym rozkazał Wam zlikwidować Polaków, dałbym wam pozwolenie dokonania tego, czego i tak bardzo pragniecie. Jednak, przywilej wydania takiego rozkazu należy wyłącznie do zbawcy Europy, Adolfa Hitlera”. Hitler takiego rozkazu, jak się wydaje, nie zdążył wydać, więc Szuchewycz «Genocidium Atrox» realizował bez jego formalnej zgody.

Rozpoczęła się okupacja rosyjska i na krótki czas położyła kres mordom ukraińskim. Główną przyczyną było nasycenie obszaru zaplecza żołdakami rosyjskimi, w szczególności członkami ludobójczej rosyjskiej NKWD, której jednym z celów była neutralizacja ludobójczego OUN/UPA. Głównym celem aliści stała się walka z Polakami, w szczególności z Polskim Państwem Podziemnym, największym ruchem oporu w okupowanej przez Niemców Europie, i Armią Krajową AK, jej zbrojnym ramieniem. Gdy więc AK, realizując plan „Burza”, i.e. przejęcia kontroli nad polskimi terytoriami, poprzez atak na Niemców, tuż przed nadejściem Rosjan, wzięła udział w zdobywaniu Lwowa, rosyjski generał, występujący pod nazwiskiem Iwanow — prawdziwe nazwisko tego ludobójcy to Iwan Sierow — spotkał się z komendantem Okręgu Lwów AK, Władysławem Jakubem Filipkowskim, ps. „Cis”, i nawet obiecał mu utworzenie nowej, polskiej dywizji mającej walczyć u boku Rosjan. Ale po zdobyciu Lwowa 28.07.1944, Rosjanie zaprosili AK, z „Cisem” na czele, na rozmowy w Kijowie. 31.07.1944 reprezentacja AK doleciała samolotem do Żytomierza, gdzie spotkała się polskimi i rosyjskimi — acz w polskich mundurach — generałami polskiej armii walczącej u boku Rosjan, de facto rosyjskimi pachołkami. 02‐03.08.1944 delegacja AK została aresztowana. Tego samego dnia we Lwowie aresztowano cały lwowski sztab AK. Rozpoczęło się rosyjskie polowanie na AK i wysyłanie jej członków do obozów niewolniczej pracy przymusowej Gułag.

Tymczasem OUN/UPA na jakiś czas „przyczaiła się”. Siła rosyjskich wojsk frontowych i zaplecza była tak przytłaczająca, że 01.09.1944 Wasyl Sydor ps. „Szełest” nakazał wstrzymanie akcji przeciw polskiej ludności cywilnej, ale rozkaz nie objął „polskiego elementu współpracującego z NKWD i organami moskiewskiego imperializmu”. Nadal OUN/UPA miało atakować „polską milicję liczącą 20 osób w jakiejś miejscowości. Jedną trzecią lub połowę z nich należy zniszczyć, resztę rozbroić i ostrzec, że jeśli nie przestaną współpracować przeciwko nam z bolszewikami, następnym razem również zostaną zniszczeni”. Późną jesienią wznowiono jednak ludobójcze ataki na Polaków. I wówczas, 30.11.1944, jeden z oddziałów OUN/UPA zaatakował Biały Kamień. Wśród zamordowanych był wspomniany Florian Zawer, młynarz, przez ponad rok ukrywający Żydów na swej posesji. Według wspomnień rodzinnych „wyszedł z domu do krawca, a stamtąd udał się do młyna. Przy młynie widział grupę wojskowych w mundurach sowieckich, którzy z młyna wyprowadzili kilku jego pracowników. Leopold Zawer poszedł za nimi, żeby wyjaśnić przyczynę ich zatrzymania. Został zabrany wraz z nimi, w sowieckie mundury byli przebrani członkowie UPA. Zatrzymani zostali zamordowani pod budynkiem poczty w Białym Kamieniu. Z zabitych ściągano obuwie, a znalezione dokumenty były zabierane przez bandytów”. Inne źródła podają, że wśród zamordowanych był też ojciec i brat Zawera. Jeszcze inne, że „wśród ofiar było około 8 sowieckich żołnierzy, oraz 7 lub 9 członków IB (w tym kilku narodowości ukraińskiej)”, i.e. członków ros. истребительные батальоны (pl. bataliony pościgowe), rosyjskiej pomocniczej formacji paramilitarnej, znajdującej się w strukturach zbrodniczego NKWD, do której Rosjanie werbowali lokalną ludność i której główną rolą była obrona ludności cywilnej przed atakami ludobójczego OUN/UPA.

Jednocześnie do Polaków i Ukraińców zaczęły docierać niepotwierdzone informacje o ustaleniach konferencji w Teheranie 28.11‐01.12.1943 przez głównych przywódców antyniemieckiej koalicji — USA, Wielkiej Brytanii i Rosji — gdy Alianci zgodzili się na ustalenie powojennej polskiej wschodniej granicy na linii Curzona–Namiera, podzielenie Polski i przyznanie Rosji obszarów, które ta zagarnęła w 09.1939, i.e. de facto uznania zasadności rosyjskiego najazdu na Polskę w 09.1939 i uznania rosyjskich roszczeń wyrażonych w Paktach Ribbentrop–Mołotow z 1939. Linia Curzona–Namiera była demarkacyjną linią między Polską a rosyjskimi bolszewikami, zaproponowaną 11.07.1920 Rosjanom przez ministra spraw zagranicznych imperium brytyjskiego, George"a Curzona, w czasie wielkiej ofensywy rosyjskiej w trakcie wojny polsko–rosyjskiej 1919‐1921, zasugerowaną przez tzw. eksperta, Lewisa Bernsteina Namiera, Żyda polskiego pochodzenia. Rosja — wbrew planom imperialistów brytyjskich — poniosła w 1920 klęskę, ale koncepcja linii Curzona–Namiera, przebiegającej przez środek Polski, stała się cause célèbre wszystkich imperialnych koncepcji podziału Europy Środkowej, w szczególności rosyjskich i niemieckich.

Rosjanie wszelako nie zamierzali poprzestać na prostym wytyczeniu nowych granic — starą, wypróbowaną rosyjską metodą, zamierzali też rozwiązać problemy narodowościowe i społeczne. Metodą tą były deportacje całych narodów i społeczeństw. Prawie dwa miliony Polaków z tzw. Kresów, i.e. terytoriów na wschód od linii Curzona–Namiera i Bugu, zaczęli zmuszać do wyjazdu na zachód, na ziemie, które w 1939 stanowiły część Niemiec. A Ukraińców i Rusinów zaczęli przymuszać do wyjazdu na wschód, na obszary mające należeć bezpośrednio do komunistycznej Rosji. Akcję deportacyjną Rosjanie rozpoczęli już jesienią 1944, gdy nie zapadły jeszcze ostateczne decyzje o kształcie granic — to stało się 04‐11.02.1945 na konferencji w Jałcie — i gdy front walk niemiecko–rosyjskich stał nadal na linii Wisły, ustalony tam w 08.1944 na polecenie najwyższych władz rosyjskich, de facto w chwilowej strategicznej zmowie z Niemcami, by dać Niemcom czas na zdławienie rozpoczętego 01.08.1944 przez Polskie Państwo Podziemne, w ramach planu „Burza”, Powstania Warszawskiego i wymordowanie ok. 200,000 Polaków. Początkiem akcji deportacyjnej był tzw. układy republikańskie — Rosjanie lubowali się w ubieraniu wszelkich aktów bezprawia w szaty legalności prawnej. 09‐23.09.1944, i.e. przed upadkiem Powstania Warszawskiego, doprowadzili do podpisania trzech umów przez kontrolowanych przez nich agentów i zdrajców, którzy mieli objąć władzę w rosyjskiej republice polskiej, zwanej „prl” z przedstawicielami innych rosyjskich republik: ukraińskiej, białoruskiej i litewskiej, mocą których miano dokonać deportacji Polaków z terytoriów owych „republik” do „prl”.

Deportacje do „prl” miały miejsce głównie po zakończeniu działań zbrojnych II wojny światowej w 05.1945. Ofiary porządków powojennych wspominały, iż „Ruskie przyszli do nas jako "przyjaciele". Jeszcze rok byliśmy z nimi. Musieliśmy się stamtąd zabierać, my nie pojechaliśmy z ochotą, na nasze gospodarki przyjeżdżali Ukraińcy z Rzeszowa. Jacy oni Ukraińcy, jak nie mówili po ukraińsku, tylko po polsku”. Inni jego byli parafianie wspominali: „Była bieda, ale ludzie, jak jechali, to płakali. Do tej pory, jak się jedzie na Usznię, to taki sentyment czuć. To była piękna wieś […] Ludzie jechali w nieznane. Nikt nie wiedział, co to będzie, nie było radia, telewizji, kazano się zabierać i jechać w ciemno, więc każdy się bał, dokąd zajedzie. Ktoś zaintonował jakąś pieśń religijną czy patriotyczną, to zaraz cały transport ludzi śpiewał […] To było wielkie wzruszenie […] tak żegnaliśmy się ze swoją wsią. Te nabożne pieśni śpiewaliśmy aż do Lwowa. Ludzie płakali. Pamiętam też, że mój dziadek, Feliks Domański, wcale nie chciał wyjeżdżać na zachód, bo mówił, że czeka na syna, Łukasza, bo go Niemcy zabrali i on wróci. A myśmy już wiedzieli, że on nie żyje”.

Część Polaków pozostała na wschodzie. Ceną było wyrzeczenie się obywatelstwa polskiego.

Był jednym z nich.

Pozostał w Białym Kamieniu.

Miał powiedzieć: „Nie wszyscy Polacy stąd wyjeżdżają. Dopóki więc pozostaje tu choćby jedna dusza, potrzebująca mojej kapłańskiej pomocy, nie mogę jej zostawić. Zostanę tu, gdzie mnie Opatrzność postawiła”.

Pozostał, mimo wyrzucenia przez Rosjan z plebanii, którą sam ongiś zbudował, częściowo z własnych funduszy.

Doświadczony paraliżem po wylewie i silną egzemą, zamieszkał — jak żebrak — u „litościwej wdowy”.

Po kilku latach zmarł.

Zmarł na ziemi, na której kilka dziesięcioleci później, i.e. 12.10.2007, ludobójca Roman Szuchewycz został pośmiertnie nagrodzony tytułem Bohatera Ukrainy. A 10.12.2017, w imieniu „Rady Koordynacyjnej ds. Upamiętnienia Odznaczonych Rycerzy OUN i UPA”, ludobójca Wasyl Sydor odznaczony został pośmiertnie we Lwowie Srebrnym Krzyżem Zasługi Wojskowej UPA I klasy (nr 009). W kilku miejscowościach owym łac. „hostis humani generis” wystawiono pomniki i tablice pamiątkowe, nazwano szkoły ich imieniem.

Pomników deportowanych Polaków tam nie ma. łac. „O Tempora! O mores!”