W 1939 posługiwał w dużej wsi Iławcze, ok. 14 km na wschód od powiatowego miasta Trembowla, w woj. tarnopolskim. Mieszkało w niej szacunkowo ok. 3,500 osób, w tym ok. 23% rzymskokatolickich Polaków, ok. 76% greckokatolickich Ukraińców i ok. 50 Żydów. Natomiast proporcje w całym powiecie były trochę inne, a mianowicie ok. 47% stanowili rzymskokatoliccy Polacy, ok. 50% greckokatoliccy Ukraińcy i ok. 3% Żydzi.

Po niemieckiej i rosyjskiej inwazji Polski w 09.1939 i rozpoczęciu II wojny światowej, zgodnie z umową dwóch sojuszników, zatwierdzoną ludobójczym paktem Ribbentrop–Mołotow z 23.08.1939, woj. tarnopolskie przypadło Rosjanom. Rozpoczęła się okupacja rosyjska.

Ukraińcy i Żydzi okupantów rosyjskich „witali z kwiatami”, wyrażając — tak jak działo się w wielu okolicznych miejscowościach — publicznie radość z upadku „pańskiej Polski”. Wiele polskich domów zostało wówczas obrabowanych: „W nocy przyszli Ukraińcy, zrabowali, co się dało, a dom zdemolowali”. Jesienią 1939 zaczęły się aresztowania inteligencji, nauczycieli, lekarzy, ziemian, urzędników państwowych, a także rodzin polskich wojskowych. W latach 1940‐1941 wielu innych Polaków, stało się ofiarami czterech wielkich fal deportacji „na Syberię”. Jedna z ofiar pierwszej z nich, z 10.02.1940, wspominała, iż zagnano ich — w środku mroźnej nocy — na stację kolejową w Trembowli. Tam zostali upchnięci do bydlęcych wagonów. „Były tam prycze, a na każdej pryczy jedna rodzina. Była także dziura w podłodze i służyła jako ustęp. Były też dwa piece żelazne”. Wśród ofiar byli mieszkańcy Iławcza, w tym dzieci — Rosjanie deportowali ich m.in. do posiołka Korża na południu rosyjskiej republiki Komi, gdzie niektórzy umarli, a inni do Polski powrócili dopiero w 1946. W szczególności wywożono Polaków z polskich kolonii wojskowych, m.in. z oddalonej o ok. 10 km Zofiówki. Listy przeznaczonych do deportacji przeważnie przygotowywali Ukraińcy, wówczas gorliwie współpracujących z Rosjanami.

W czasie drugiej deportacji w 04.1940 w dziesięciu wagonach towarowych ze stacji w Trembowli wywieźć miano 241 osób Przez kilka tygodni jechali na wschód, by do domów rodzinnych już nigdy nie wrócić. A wśród tych, co pozostali, Rozpoczęła się inwigilacja księży i zakonników. Na duchowieństwo nałożono wysokie podatki.

22.06.1941 Niemcy zaatakowały uprzedniego sojusznika, Rosjan, i rozpoczęła się okupacja niemiecka. Iławcze znalazły się wówczas w niem. Kreishauptmannschaft Tarnopol (pl. powiat Tarnopol), wchodzącym w skład niem. Distrikt Galizien (pl. Dystrykt Galicja), w ramach okupowanego i zarządzanego przez Niemców quasi‐państwa, zwanego niem. Generalgouvernement (pl. Generalne Gubernatorstwo), i.e. GG.

Nowe porządki Niemcy rozpoczęli od Żydów. W 06.1941 w Trembowli przebywało prawdopodobnie — według źródeł żydowskich — ok. 1,700 Żydów. Część z nich prawd. uciekła z Rosjanami. Getto założono po roku, w 09.1942, choć już wcześniej zabroniono im opuszczania wyznaczonego obszaru miasteczka, pod groźbą śmierci. Kolaborująca z Niemcami ukraińska niem. Ukrainische Hilfspolizei (pl. Ukraińska Policja Pomocnicza), w niektórych regionach działająca jako niem. Schutzmannschaft (pl. Bataliony ochrony), i.e. Schuma, otrzymać miała wolną rękę w przeszukiwaniu i rabowaniu żydowskich domów — w 10.1941 ich rolę przejęła żydowska niem. Jüdischer Ordnungsdienst (pl. Żydowska Służba Porządkowa). W miesiąc po założeniu getta, w 10‐11.1942, zagnano do Trembowli setki Żydów z pobliskich wsi i miasteczek. Wśród nich byli prawd. Żydzi z Iławcza — w Iławczu był prawd. posterunek niem. Ukrainische Hilfspolizei, którego członkowie brali udział w wygnaniu Żydów ze wsi. 05.11.1942 Niemcy rozpoczęli realizację niemieckiego, ludobójczego planu niem. «Endlösung der Judenfrage» (pl. Ostateczne rozwiązanie kwestii żydowskiej), który od 1942 w GG realizowany był pod nazwą niem. «Aktion Reinhardt» (pl. Akcja Reinhardt) — i.e. eksterminacji Żydów. Tego dnia, przy współudziale niem. Ukrainische Hilfspolizei, zagonili część Żydów — głównie tych, których ostatnio do getta sprowadzono, e.g. z Iławcza — na stację kolejową. Już podczas wyganiania i na samej stacji zamordowano 109 Żydów. Resztę — 1,091 Żydów — wywieziono do niem. Vernichtungslager (pl. obóz zagłady) VL Belzec, gdzie zostali zamordowani. W getcie nadal pozostało ok. 2,500 Żydów. Wielu z nich zginęło zimą 1942/1943 z głodu i chorób (źródła niemieckie podają, że 01.03.1943 w Trembowli mieszkało 8,280 osób). Następnie 07.04.1943 Niemcy i Ukraińcy, w kolejnej niem. Aktion (pl. akcja), zagonili ok. 1,100 Żydów na rynek miejski, gdzie ich obrabowano i zabrano wierzchnie odzienie, po czym zagnano ok. 4 km na południe, na drugą stronę rzeki Gnieznej, w pobliże wsi Plebanówka, gdzie ich wszystkich we wcześniej wykopanym dole zamordowano. Pozostałych, ok. 843, zamordowano w tym samym miejscu na początku 06.1943. 04.06.1943 Niemcy z Trembowli mogli dumnie raportować, iż miasto jest niem. „Judenrein” (pl. „wolne od Żydów”).

Udzielanie pomocy było w praktyce niemożliwe. Za wszelką pomoc groziła śmierć — od 25.10.1941 obowiązywał bowiem dekret niem. Generalgouverneur (pl. Generalny Gubernator) GG, Hansa Franka, zgodnie z którym „Żydzi, którzy bez upoważnienia opuszczają wyznaczoną im dzielnicę, podlegają karze śmierci. Tej samej karze podlegają osoby, które takim Żydom świadomie dają kryjówkę”, oraz „Podżegacze i pomocnicy podlegają tej samej karze jak sprawca, czyn usiłowany karany będzie jak czyn dokonany. W lżejszych wypadkach można orzec ciężkie więzienie lub więzienie”.

Mimo to pomocy Żydom, na miarę możliwości, udzielano. I tak w Trembowli w 1939 znalazła się żydowska rodzina Weisselbergów z Będzina, gdzie prowadziła laboratorium diagnostyczne. Podczas okupacji rosyjskiej zaczęli pracę w miejscowym szpitalu i otrzymali mieszkanie w domu należącym do ks. Leona Machalskiego, miejscowego prefekta, który prawd. został deportowany „na Syberię”. Po rozpoczęciu okupacji niemieckiej, 04.06.1943, podczas ostatniej niem. Aktion, uciekli z Trembowli i schronili się w oddalonej o ok. 3 km wiosce Sady, po drugiej stronie rzeczki Gniezna, u polskich małorolnych wieśniaków, Jana i Anny Ganczarskich. W oświadczeniu z 1963 p. Ganczarscy podali: „Zdążyli uciec z getta i błagali nas abyśmy ich ukryli, gdyż w przeciwnym razie grozi im śmierć z rąk Niemców. Powodowani uczuciami ludzkimi daliśmy tak ja, jak i moja żona, schronienie tej rodzinie w naszym domu, gdzie przebywali do dnia 20 kwietnia 1944 r., to jest do czasu nadejścia do Trembowli armii rosyjskiej”. Weisselbergowie po wojnie ujawnili, że gospodarz, który ich ukrywał miał wątpliwości, czy wolno mu narażać rodzinę, ale w konfesjonale usłyszał ostre pouczenie i nie wydał ich Niemcom. Spowiedzi udzielał mu młody kapłan rzymskokatolicki, ks. Wacław Szetelnicki, wyświęcony we Lwowie 28.x.1939, na początku rosyjskiej okupacji — późniejszy historyk, pastoralista, silesianista, znawca kresów wschodnich — który miał właśnie w konfesjonale poczuć wiernych, że Żydów należy ratować.

W tym samym czasie, acz kilka miesięcy wcześniej, bo w 02.1943 — jeszcze przed ostateczną eksterminacją Żydów w Trembowli — Roman Szuchewycz ps. „Taras Czuprynka”, główny komendant ludobójczej, ukraińskiej organizacji OUN/UPA, który w 1941 był członkiem ukraińskiej niem. Sondergruppe Nachtigall (pl. Grupa Specjalna Słowik) — jednostki niem. Wehrmacht (pl. Siły Zbrojne) biorącej udział w niemieckim ataku na Rosjan w 1941, oskarżanej o uczestnictwo w pogromie Żydów we Lwowie w 1941 — a później członkiem niem. Schutzmannschaftsbataillon 201 (pl. 201. Batalion Schutzmannschaft) — odpowiedzialnego za mordy Żydów i ludności cywilnej na terytorium Białorusi — wydał rozkaz: „Akcję wytępienia [Polaków] przeprowadzić należy na zasadach następujących: Wsie polskie mają być palone, ich zaś ludność wycinana w pień. Napady na miasta nastąpią w biały dzień, nie zaś w nocy. We wsiach mieszanych należy likwidować samą ludność polską, zagrody natomiast palić tylko w takich wypadkach, jeśli są one o 15 metrów i gdy w ogóle nie grozi przerzucenie się ognia na sąsiednie budynki ukraińskie. Ludność ukraińska otrzyma wskazówki co do miejsca, gdzie ma się zgrupować w czasie trwania napadu […] Za każdego Ukraińca zamordowanego czy to przez Polaków, czy też Niemców stracić 100 (stu) Polaków”.

Był to de facto sygnał do rozpoczęcia «Genocidium Atrox» — i.e. ludobójstwa popełnionego przez Ukraińców na Polakach, zwanego „wołyńskim”.

Zaraz potem, w 03.1943 UPA wydało apel skierowany do członków kolaboracyjnej niem. Ukrainische Hilfspolizei i Schuma, o dezercję i wstępowanie w szeregi UPA. Być może nawet 10,000 Ukraińców tak uczyniło.

Wołyń spłynął polską krwią. Dziesiątki tysięcy Polaków zostało przez Ukraińców zamordowanych — przy bierności Niemców — w niezwykle barbarzyński sposób. Setki wsi spłonęły.

Choć rozkaz Szuchewycza formalnie nie był skierowany do oddziałów niem. Ukrainische Hilfspolizei w niem. Distrikt Galizien — tam bowiem w 1943 ludobójcza OUN nie powołała zbrojnego ramienia pod nazwą UPA, ale formowała oddziały zbrojne pod eufemistyczną nazwą, dla „zmylenia” Niemców, ukr. Українська Народна Самооборона (pl. Ukraińska Narodowa Samoobrona), i.e. UNS — ale de facto również i tam ludobójcy ukraińscy, „bezrobotni” po zakończeniu niem. «Aktion Reinhardt», dezerterowali i wstępowali do UNS. Dowódcą UNS był wówczas niejaki Aleksander Łucki ps. „Andrijenko”, a jego z kolei rozkazy w okolicy Tarnopola realizował Emilian (Omelian) Polowy ps. „Ostap”. Obaj ci degeneraci przeszli podobną drogę, co wspomniany ludobójca, Roman Szuchewycz — od niem. Sondergruppe Nachtigall, przez niem. Schutzmannschaftsbataillon 201, gdzie doświadczenia nabywali przy eksterminacji Żydów, do UNS.

W niem. Kreishauptmannschaft Tarnopol ludobójstwo Żydów trwało do 06.1943 i wówczas UNS skierował swoją uwagę na Polaków. UNS nie miała zresztą wtedy nic innego do roboty, bowiem — jak potwierdza to nawet ukraińska Wikipedia — „podczas ostatnich miesięcy 1943 oddziały UNS nie prowadziły operacji zbrojnych w związku z wprowadzeniem 02.10.1943 przez Niemców w Galicji systemu [odpowiedzialności zbiorowej] egzekucji 10 zakładników za zabójstwa każdego żołnierza niemieckiego lub przedstawiciela władz”. Polacy nie uczestniczyli w tej okupacyjnej władzy.

I właśnie w 10.1943, miały miejsce pierwsze ataki na Polaków. M.in. w niedalekim Baworowie, ok. 15 km na północ, nad tą samą rzeczką Gniezna, 02.11.1943 Ukraińcy zamordowali miejscowego duszpasterza rzymskokatolickiego, ks. Karola Procyka.

A w 12.1943 — gdy stało się jasne, że Niemcy wojnę na wschodzie przegrywają — UNS został formalnie przekształcony w jednostkę ludobójczej OUN/UPA, a w 01.1944 jego dowódcą został jeszcze jeden z ukraińskich „wychowanków” niem. Sondergruppe Nachtigall i niem. Schutzmannschaftsbataillon 201, Wasyl Sydor ps. „Szełest”, który prawie natychmiast rozkazał „nieustannie uderzać w Polaków aż do wyniszczenia ich do ostatniego z tych ziem”. «Genocidium Atrox» rozpoczęło się w niem. Distrikt Galizien.

Według źródeł ukraińskich, był „aktywnym nacjonalistą”, co oznacza jednoznaczne wspieranie ludobójczej ukraińskiej organizacji OUN/UPA. Jego dwóch synów było aktywnymi członkami OUN/UPA. Jeden z nich — Iławcze, w których 01.03.1943 mieszkało już tylko 2,884 mieszkańców, podlegały wówczas Okręgowi Wojskowemu UPA WO‐3 „Łysonia”, dowodzonemu przez wspomnianego Emiliana Polowego ps. „Ostap” — był nawet szefem „propagandy” któregoś z rejonów OUN/UPA (zginął później w walkach z rosyjskim NKWD). Polskie źródła są bardziej dosadne: „Jednym z głównych organizatorów ludobójczych mordów był miejscowy ksiądz grekokatolicki o nazwisku Raich. Jego dwóch synów brało osobiście udział w wielu napadach i mordach dokonywanych na Polakach”.

Gdy rosyjska ofensywa — zwana operacją dnieprowsko–karpacką, rozpoczęta 24.12.1943, której częścia była rosyjska operacja proskurowsko–czerniowiecka — zbliżała się do Tarnopolszczyzny, ludobójcy z OUN/UPA wzmogli napady na Polaków. I tak 01‐02.03.1944 Ukraińcy zaatakowali Polaków w jego wiosce Iławcze — „Upowcy zamordowali 33 Polaków, Ukraińca i Ukrainkę Teklę Kałdus, żonę Polaka, której obcięli głowę i wbili na pal. Polce, Antoninie Kałdus obcięli obie piersi i uszy”. 12‐13.07.1944 zaatakowali polskie gospodarstwa w sąsiednich wsiach: oddalonej o ok. 5 km na południe Hleszczawie (o podobnej do Iławcza strukturze narodowościowej, i.e. ok. 30% Polacy, ok. 66% Ukraińcy) — oraz Iwanówce (ok. 60% Polacy, ok. 37% Ukraińcy). W Hleszczawie mord organizował prawd. ukr. рейовий провідник (pl. rejonowy przywódca) OUN/UPA, mieszkaniec tej wsi, niejaki Stefan Sameć. Zamordowano ok. 15 Polaków. Ranny został rzymskokatolicki proboszcz, ks. Kazimierz Białowąs. W sąsiadującej Iwanówce zamordowano 19 Polaków — w tym siedmiu ukrywających się w piwnicy, do której ludobójcy wrzucili granat. 19.03.1944 zaś „bojówka OUN/UPA z Iławcza” — być może dowodzili nią synowie opisywanego ks. Rajcha — zamordowała 13 Polaków w najbliższej, oddalonej o ok. 3 km na północ wsi Sorocko (ok. 28% Polacy, ok. 70% Ukraińcy), jak podają polskie źródła „mężczyzn znanych z patriotycznej postawy”. W tym samym też czasie „Ukraińcy zamordowali 5 Polaków z jednej rodziny” we wsi Boryczówka, ok. 5 km na zachód od Iławcza (ok. 98% to Polacy).

23.03.1944 Rosjanie zdobyli Skałat i Trembowlę — a także jego Iławcze, leżące mniej więcej w połowie drogi między tymi miastami — i skierowali się na północ, rozpoczynając oblężenie oddalonego o ok. 25 km Tarnopola, który Niemcy ogłosili niem. „Festung Tarnopol” (pl. „twierdza Tarnopol”). Zacięte walki trwały do 15.04.1944, gdy do miasta wkroczyli Rosjanie. 17.04.1944 wielka operacja dnieprowsko–karpacka zakończyła się i rosyjska ofensywa została na okres wiosenny wstrzymana.

W Iławczach rozpoczęła się kolejna okupacja rosyjska. Wieś znalazła się na bezpośrednim zapleczu frontu niemiecko–rosyjskiego, w szczególności do 15.04.1944, czyli podczas oblężenia Tarnopola. W okolicy musiało roić się od rosyjskich żołdaków i podążających za nimi agentów NKWD, oczyszczających okupowane terytoria z „niepożądanych elementów”.

I wówczas zamordowany, w zagadkowych okolicznościach.

Według niektórych źródeł ukraińskich miał zostać zamordowany przez agentów ludobójczej rosyjskiej organizacji NKWD (zaraz potem w głąb Rosji wywieziona miała być jego żona z trojgiem pozostałych dzieci i ślad po nich zaginął).

Według innych miał paść ofiarą polskiego ataku, przeprowadzonego m.in. przez niejakiego Dominika Gołońskiego i jego brata, którzy mieli „współpracować z NKWD”. Miał być zatrzymany po odprawieniu nabożeństwa. Torturowany i zamordowany (niektóre źródła podają, że miano „związać mu ręce drutem kolczastym i powlec za koniem w kierunku oddalonej o ok. 5 km wsi Boryczówka. Tam bito go, ucięto uszy, wycięto język, odcięto genitalia. Na czwarty dzień /sic erat scriptum!/ odcięto dłonie, przywiązano do konia i zawleczono na cmentarz”).

Te same ukraińskie źródła podają, że zdarzenie miało miejsce w „Niedzielę Palmową”, tymczasem 15.04.1944 była greckokatolicka Wielka Sobota. Tłumy Ukraińców gromadziły się wówczas na nabożeństwach. W jaki sposób polska bojówka mogła wówczas porwać greckokatolickiego kapłana, w wiosce o przeważającej większości ukraińskiej, pozostaje zagadką.

Wraz z nim zamordować miano w Iławczach kilku innych członków ludobójczej OUN/UPA. Według źródeł polskich ów Dominik Gołoński został następnie zamordowany przez UPA w 11.1944.

12.10.2007 ludobójca Roman Szuchewycz został pośmiertnie nagrodzony tytułem Bohatera Ukrainy. 10.12.2017, w imieniu „Rady Koordynacyjnej ds. Upamiętnienia Odznaczonych Rycerzy OUN i UPA”, ludobójca Wasyl Sydor odznaczony został pośmiertnie we Lwowie Srebrnym Krzyżem Zasługi Wojskowej UPA I klasy (nr 009). Znacznie wcześniej, bo już 14.01.1945, jeszcze w czasie trwania II wojny światowej, Emilian Polowy miał otrzymać Brązowy Krzyż Zasługi Wojskowej UPA. W kilku miejscowościach owym łac. „hostis humani generis” — a także ludobójcy Aleksandrowi Łuckiemu — wystawiono pomniki i tablice pamiątkowe, nazwano szkoły i ulice ich imieniem.

łac. „O Tempora! O mores!”