W czasie I wojny światowej organizator opieki nad polskimi uchodźcami w Wiedniu — działacz Centralnego Komitetu Opieki Moralnej dla Uchodźców z Galicji oraz członek delegatury krakowskiego Książęco–Biskupiego Komitetu dla Dotkniętych Klęską Wojny, powołanego w 01.1915. Kryzys uchodźczy wynikał z rosyjskiej ofensywy w 1914 i zajęciu przez Rosjan ok. 80% terytorium niem. Königreich Galizien und Lodomerien (pl. Królestwo Galicji i Lodomerii), kraju koronnego i prowincji zaborczej Monarchii Austro–Węgierskiej. Z Galicji uciekło ok. 650,000 osób — w tym w samym Wiedniu znalazło się ok. 80,000 uchodźców (e.g. ok. 1,200 adwokatów, z czego 90% to Żydzi), a praktycznie dwa razy więcej — a w 05.1915 zasiłki pobierało 169,666 Polaków, 71,690 Rusinów i 266,136 Żydów. Po 05.1915 i zwycięstwie wojsk Państw Centralnych (Cesarstwo Niemieckie i Austro–Węgry) w bitwie pod Gorlicami i wyparciu Rosjan z większej części Galicji do domów natychmiast wróciło ok. połowy uchodźców. Ale nie wszyscy, bowiem wschodni pas Galicji pozostał w rękach rosyjskich. Także Trembowla, gdzie w 1914 już posługiwał jako prefekt miejscowego gimnazjum. Do swego miasta mógł wrócić dopiero po 16.07.1917, gdy Rosjanie zostali z niego wyparci, ale prawd. stało się to dopiero w 1918, być może po traktacie pokojowym z 03.03.1918 w Brześciu Litewskim, mocą którego Rosja — już wówczas bolszewicka — wycofała się z działań wojennych.

W 1939 nadal przebywał w Trembowli, ok. 30 km na południe od wojewódzkiego miasta Tarnopol, u ujścia rzeki Gniezna do Seretu, przy linii kolejowej łączącej Tarnopol z najdalej na południowy wschód wysuniętym cyplem Polski. Był emerytem, który pozostał w miasteczku, w którym nauczał od 1912. Mieszkało w nim szacunkowo ok. 8,200 osób, w tym ok. 50% rzymskokatolickich Polaków, ok. 30% greckokatolickich Ukraińców i ok. 20% Żydów.

Po niemieckiej i rosyjskiej inwazji Polski w 09.1939 i rozpoczęciu II wojny światowej, zgodnie z umową dwóch sojuszników, zatwierdzoną ludobójczym paktem Ribbentrop–Mołotow z 23.08.1939, woj. tarnopolskie przypadło Rosjanom. Rozpoczęła się okupacja rosyjska.

Ukraińcy i Żydzi okupantów rosyjskich „witali z kwiatami”, wyrażając — tak jak działo się w wielu okolicznych miejscowościach — publicznie radość z upadku „pańskiej Polski”. Wiele polskich domów zostało wówczas obrabowanych: „W nocy przyszli Ukraińcy, zrabowali, co się dało, a dom zdemolowali”. Jesienią 1939 zaczęły się aresztowania inteligencji, nauczycieli, lekarzy, ziemian, urzędników państwowych, a także rodzin polskich wojskowych. W latach 1940‐1941 wielu innych Polaków stało się ofiarami czterech wielkich fal deportacji „na Syberię”. Jedna z ofiar pierwszej z nich, z 10.02.1940, wspominała, iż zagnano ich — w środku mroźnej nocy — na stację kolejową w Trembowli. Tam zostali upchnięci do bydlęcych wagonów. „Były tam prycze, a na każdej pryczy jedna rodzina. Była także dziura w podłodze i służyła jako ustęp. Były też dwa piece żelazne”. W czasie drugiej deportacji w 04.1940 w dziesięciu wagonach towarowych ze stacji w Trembowli wywieźć miano 241 osób Przez kilka tygodni jechali na wschód, by do domów rodzinnych już nigdy nie wrócić. A wśród tych, co pozostali, Rozpoczęła się inwigilacja księży i zakonników. Na duchowieństwo nałożono wysokie podatki.

22.06.1941 Niemcy zaatakowały uprzedniego sojusznika, Rosjan, i rozpoczęła się okupacja niemiecka. Trembowla znalazła się wówczas w niem. Kreishauptmannschaft Tarnopol (pl. powiat Tarnopol), wchodzącym w skład niem. Distrikt Galizien (pl. Dystrykt Galicja), w ramach okupowanego i zarządzanego przez Niemców quasi‐państwa, zwanego niem. Generalgouvernement (pl. Generalne Gubernatorstwo), i.e. GG.

Nowe porządki Niemcy rozpoczęli od Żydów. W 06.1941 w Trembowli przebywało prawdopodobnie — według źródeł żydowskich — ok. 1,700 Żydów. Część z nich prawd. uciekła z Rosjanami. Getto założono po roku, w 09.1942, choć już wcześniej zabroniono im opuszczania wyznaczonego obszaru miasteczka, pod groźbą śmierci. Kolaborująca z Niemcami ukraińska niem. Ukrainische Hilfspolizei (pl. Ukraińska Policja Pomocnicza), w niektórych regionach działająca jako niem. Schutzmannschaft (pl. Bataliony ochrony), i.e. Schuma, otrzymać miała wolną rękę w przeszukiwaniu i rabowaniu żydowskich domów — w 10.1941 ich rolę przejęła żydowska niem. Jüdischer Ordnungsdienst (pl. Żydowska Służba Porządkowa). W miesiąc po założeniu getta, w 10‐11.1942, zagnano do Trembowli setki Żydów z pobliskich wsi i miasteczek. 05.11.1942 Niemcy rozpoczęli realizację niemieckiego, ludobójczego planu niem. «Endlösung der Judenfrage» (pl. Ostateczne rozwiązanie kwestii żydowskiej), który od 1942 w GG realizowany był pod nazwą niem. «Aktion Reinhardt» (pl. Akcja Reinhardt) — i.e. eksterminacji Żydów. Tego dnia, przy współudziale niem. Ukrainische Hilfspolizei, zagonili część Żydów — głównie tych, których ostatnio do getta sprowadzono — na stację kolejową. Już podczas wyganiania i na samej stacji zamordowano 109 Żydów. Resztę — 1,091 Żydów — wywieziono do niem. Vernichtungslager (pl. obóz zagłady) VL Belzec, gdzie zostali zamordowani. W getcie nadal pozostało ok. 2,500 Żydów. Wielu z nich zginęło zimą 1942/1943 z głodu i chorób (źródła niemieckie podają, że 01.03.1943 w Trembowli mieszkało 8,280 osób). Następnie 07.04.1943 Niemcy i Ukraińcy, w kolejnej niem. Aktion (pl. akcja), zagonili ok. 1,100 Żydów na rynek miejski, gdzie ich obrabowano i zabrano wierzchnie odzienie, po czym zagnano ok. 4 km na południe, na drugą stronę rzeki Gnieznej, w pobliże wsi Plebanówka, gdzie ich wszystkich we wcześniej wykopanym dole zamordowano. Pozostałych, ok. 843, zamordowano w tym samym miejscu na początku 06.1943. 04.06.1943 Niemcy z Trembowli mogli dumnie raportować, iż miasto jest niem. „Judenrein” (pl. „wolne od Żydów”).

Udzielanie pomocy było w praktyce niemożliwe. Za wszelką pomoc groziła śmierć — od 25.10.1941 obowiązywał bowiem dekret niem. Generalgouverneur (pl. Generalny Gubernator) GG, Hansa Franka, zgodnie z którym „Żydzi, którzy bez upoważnienia opuszczają wyznaczoną im dzielnicę, podlegają karze śmierci. Tej samej karze podlegają osoby, które takim Żydom świadomie dają kryjówkę”, oraz „Podżegacze i pomocnicy podlegają tej samej karze jak sprawca, czyn usiłowany karany będzie jak czyn dokonany. W lżejszych wypadkach można orzec ciężkie więzienie lub więzienie”.

Mimo to pomocy Żydom, na miarę możliwości, udzielano. I tak w Trembowli w 1939 znalazła się żydowska rodzina Weisselbergów z Będzina, gdzie prowadziła laboratorium diagnostyczne. Podczas okupacji rosyjskiej zaczęli pracę w miejscowym szpitalu i otrzymali mieszkanie w domu należącym do ks. Leona Machalskiego, miejscowego prefekta — na miejsce ks. Puchały — który prawd. został deportowany „na Syberię”. Po rozpoczęciu okupacji niemieckiej, 04.06.1943, podczas ostatniej niem. Aktion, uciekli z Trembowli i schronili się w oddalonej o ok. 3 km wiosce Sady, po drugiej stronie rzeczki Gniezna, u polskich małorolnych wieśniaków, Jana i Anny Ganczarskich. W oświadczeniu z 1963 p. Ganczarscy podali: „Zdążyli uciec z getta i błagali nas abyśmy ich ukryli, gdyż w przeciwnym razie grozi im śmierć z rąk Niemców. Powodowani uczuciami ludzkimi daliśmy tak ja, jak i moja żona, schronienie tej rodzinie w naszym domu, gdzie przebywali do dnia 20 kwietnia 1944 r., to jest do czasu nadejścia do Trembowli armii rosyjskiej”. Weisselbergowie po wojnie ujawnili, że gospodarz, który ich ukrywał miał wątpliwości, czy wolno mu narażać rodzinę, ale w konfesjonale usłyszał ostre pouczenie i nie wydał ich Niemcom. Spowiedzi udzielał mu młody kapłan, ks. Wacław Szetelnicki, wyświęcony we Lwowie 28.x.1939, na początku rosyjskiej okupacji — późniejszy historyk, pastoralista, silesianista, znawca kresów wschodnich — który miał właśnie w konfesjonale poczuć wiernych, że Żydów należy ratować.

W tym samym czasie, acz kilka miesięcy wcześniej, bo w 02.1943 — jeszcze przed ostateczną eksterminacją Żydów w Trembowli — Roman Szuchewycz ps. „Taras Czuprynka”, główny komendant ludobójczej, ukraińskiej organizacji OUN/UPA, który w 1941 był członkiem ukraińskiej niem. Sondergruppe Nachtigall (pl. Grupa Specjalna Słowik) — jednostki niem. Wehrmacht (pl. Siły Zbrojne) biorącej udział w niemieckim ataku na Rosjan w 1941, oskarżanej o uczestnictwo w pogromie Żydów we Lwowie w 1941 — a później członkiem niem. Schutzmannschaftsbataillon 201 (pl. 201. Batalion Schutzmannschaft) — odpowiedzialnego za mordy Żydów i ludności cywilnej na terytorium Białorusi — wydał rozkaz: „Akcję wytępienia [Polaków] przeprowadzić należy na zasadach następujących: Wsie polskie mają być palone, ich zaś ludność wycinana w pień. Napady na miasta nastąpią w biały dzień, nie zaś w nocy. We wsiach mieszanych należy likwidować samą ludność polską, zagrody natomiast palić tylko w takich wypadkach, jeśli są one o 15 metrów i gdy w ogóle nie grozi przerzucenie się ognia na sąsiednie budynki ukraińskie. Ludność ukraińska otrzyma wskazówki co do miejsca, gdzie ma się zgrupować w czasie trwania napadu […] Za każdego Ukraińca zamordowanego czy to przez Polaków, czy też Niemców stracić 100 (stu) Polaków”.

Był to de facto sygnał do rozpoczęcia «Genocidium Atrox» — i.e. ludobójstwa popełnionego przez Ukraińców na Polakach, zwanego „wołyńskim”.

Zaraz potem, w 03.1943 UPA wydało apel skierowany do członków kolaboracyjnej niem. Ukrainische Hilfspolizei i Schuma, o dezercję i wstępowanie w szeregi UPA. Być może nawet 10,000 Ukraińców tak uczyniło.

Wołyń spłynął polską krwią. Dziesiątki tysięcy Polaków zostało przez Ukraińców zamordowanych — przy bierności Niemców — w niezwykle barbarzyński sposób. Setki wsi spłonęły.

Choć rozkaz Szuchewycza formalnie nie był skierowany do oddziałów niem. Ukrainische Hilfspolizei w niem. Distrikt Galizien — tam bowiem w 1943 ludobójcza OUN nie powołała zbrojnego ramienia pod nazwą UPA, ale formowała oddziały zbrojne pod eufemistyczną nazwą, dla „zmylenia” Niemców, ukr. Українська Народна Самооборона (pl. Ukraińska Narodowa Samoobrona), i.e. UNS — ale de facto również i tam ludobójcy ukraińscy, „bezrobotni” po zakończeniu niem. «Aktion Reinhardt», dezerterowali i wstępowali do UNS. Dowódcą UNS był wówczas niejaki Aleksander Łucki ps. „Andrijenko”, a jego z kolei rozkazy w okolicy Tarnopola realizował Emilian (Omelian) Polowy ps. „Ostap”. Obaj ci degeneraci przeszli podobną drogę, co wspomniany ludobójca, Roman Szuchewycz — od niem. Sondergruppe Nachtigall, przez niem. Schutzmannschaftsbataillon 201, gdzie doświadczenia nabywali przy eksterminacji Żydów, do UNS.

W niem. Kreishauptmannschaft Tarnopol ludobójstwo Żydów trwało do 06.1943 i wówczas UNS skierował swoją uwagę na Polaków. UNS nie miała zresztą wtedy nic innego do roboty, bowiem — jak potwierdza to nawet ukraińska Wikipedia — „podczas ostatnich miesięcy 1943 oddziały UNS nie prowadziły operacji zbrojnych w związku z wprowadzeniem 02.10.1943 przez Niemców w Galicji systemu [odpowiedzialności zbiorowej] egzekucji 10 zakładników za zabójstwa każdego żołnierza niemieckiego lub przedstawiciela władz”. Polacy nie uczestniczyli w tej okupacyjnej władzy.

I właśnie w 10.1943, miały miejsce pierwsze ataki na Polaków. M.in. w niedalekim Baworowie, ok. 15 km na północ, nad tą samą rzeczką Gniezna, 02.11.1943 Ukraińcy zamordowali miejscowego duszpasterza, ks. Karola Procyka.

A w 12.1943 UNS został formalnie przekształcony w jednostkę ludobójczej OUN/UPA. «Genocidium Atrox» rozpoczęło się w niem. Distrikt Galizien.

Istnieją przesłanki, że ludobójcze UNS — czy może już OUN/UPA — wydało na niego wyrok śmierci. Był już prawd. wówczas ciężko chory. Jak podają źródła „końcem 1943” przeniósł się więc — przez Lwów, gdzie przez jakiś czas przebywał — do rodzinnej wsi Kosina, ok. 7 km na wschód od Łańcuta.

Był tam, gdy przez okolicę przetaczał się front walk niemiecko–rosyjskich, gdy Rosjanie przeprowadzali ofensywę zwaną operacją lwowsko–sandomierską.

„Wyniesiony na pole, by się w domu nie spalił” — atakujący Rosjanie przez kilka dni bombardowali wieś i okolice — zginął.

12.10.2007 ludobójca Roman Szuchewycz został pośmiertnie nagrodzony tytułem Bohatera Ukrainy. Znacznie wcześniej, bo już 14.01.1945, jeszcze w czasie trwania II wojny światowej, Emilian Polowy miał otrzymać Brązowy Krzyż Zasługi Wojskowej UPA. W kilku miejscowościach owym łac. „hostis humani generis” — a także ludobójcy Aleksandrowi Łuckiemu — wystawiono pomniki i tablice pamiątkowe, nazwano szkoły i ulice ich imieniem.

łac. „O Tempora! O mores!”

Według niektórych źródeł zamordowany przez ludobójczą ukraińską organizację OUN/UPA.