Uczestnik wojny polsko–rosyjskiej 1919‐1921, prawd. w zagrożonej Warszawie.

Ostatnie dni jego życia związane są z parafią Lubień w pow. Włodawa w polskim woj. lubelskim, na północnym skraju historycznego regionu określanego jako Chełmszczyzna. W Lubieniu w 1939 szacunkowo mieszkało ok. 1,000 osób, w tym ok. 22% rzymskokatolickich Polaków, ok. 72% Ukraińców i ok. 6% Żydów, ale w całej parafii, obejmującej kilka sąsiednich wsi rzymskokatolickich parafian było ok. 2,000. Natomiast w całym pow. Włodawa Polacy stanowili ok. 50% mieszkańców, Ukraińcy ok. 30%, a Żydzi ok. 15%.

Do ok. 1874/1875 Lubień był wioską, w której istniała parafia unicka, i.e. dawniej należąca do Kościoła unickiego w I Rzeczypospolitej, po rozbiorach Polski zwanego też łac. Ecclesia Ruthena Unita (pl. Ruski Kościół Unicki). Był tam też unicki drewniany kościół, ufundowany ok. 1784 przez prawd. księcia Adama Kazimierza Czartoryskiego. 13.05.1875 unicką diecezję chełmską — ukazem cara Aleksandra II, na skutek działalności rosyjskiej zaborczej administracji ros. Царство Польское (pl. Królestwo Polskie), mającej de facto charakter przymusowej rusyfikacji — wcielono do eparchii chełmsko–warszawskiej Rosyjskiej Cerkwi Prawosławnej. Stan posiadania Kościoła prawosławnego w Królestwie Polskim zwiększył się sześciokrotnie. Jak podają źródła „Ostatni unicki proboszcz i jednocześnie dziekan dekanatu lubieńskiego, ks. Jan Charłampowicz, został usunięty z probostwa i zesłany w głąb Rosji. Zaś za nieprzyjęcie mianowanego przez władze carskie popa — Jana Płocińskiego — wieś Lubień spotkały okrutne represje, włącznie z odebraniem wszystkiego majątku, zsyłkami na Sybir i całkowitą likwidacją unitów”.

Trzydzieści lat później, 30.04.1905, car Mikołaj II wydał ukaz, zapewniający „wszystkim poddanym rosyjskim tolerancję religijną”. W jego rezultacie w okolicy Lubienia w 1905‐1907 ilość katolików wzrosła o ponad 70% — byli unici wrócili do Kościoła rzymskokatolickiego. Ale nie odzyskali swej świątyni i tendencje rusyfikacyjne nie ustały, czego niejako kulminacją było wyłączenie przez Rosjan Chełmszczyzny z zaborczego ros. Царство Польское i utworzenie ros. Холмская губерния (pl. gubernia chełmska) — ustawą z 06.07.1912, która określiła nową gubernię jako ziemie „rdzennie ruskie”. Pow. Włodawa stał się jej częścią.

Sytuacja uległa zmianie w 1915, po wybuchu w 1914 I wojny światowej i klęsce imperialnych wojsk rosyjskich z Państwami Centralnymi (Cesarstwem Niemieckim i Monarchią Austro–Węgierską) w bitwie pod Gorlicami w 05.1915. Wówczas ok. 3 mln Rosjan, cała administracja rosyjska z terenów zaboru rosyjskiego, urzędnicy, wojskowi, nauczyciele i duchowieństwo prawosławne wraz z rodzinami — niekiedy wręcz całe parafie prawosławne — uciekli w panice z ziem polskich w głąb Rosji (tzw. bieżeństwo). Również z Lubienia, który — tak jak i cały ówczesny pow. Włodawa — stał się częścią okupacyjnego tworu zwanego niem. Kaiserlich‐deutsche Generalgouvernement Warschau (pl. Cesarsko–Niemieckie Generalne Gubernatorstwo Warszawskie). Cerkiew, jak się wydaje, stała pusty i niszczała.

Kolejna interwencja w losy okolicy, która ma i miała dalekosiężne konsekwencje, nastąpiła w 1918, już po puczu w Rosji i przejęciu władzy w byłym Imperium Rosyjskim przez wspieranych przez Niemców bolszewików. A mianowicie 09.02.1918 okupacyjne Państwa Centralne zawarły traktat w Brześciu Litewskim nad Bugiem z dopiero co raczkującym, sezonowym państwem ukraińskim, ze stolicą w Kijowie, w którym prawem „kaduka” przyznali m.in. Chełmszczyznę, i.e. obszar byłej ros. Холмская губерния, Ukrainie, z pominięciem Polaków — w rezultacie czego e.g. ukraińska delegacja na konferencji pokojowej w Wersalu w 1919, po klęsce Państw Centralnych, rościła sobie do tych ziem pretensje.

A w 1919, już po zakończeniu I wojny światowej i odzyskaniu przez Polskę niepodległości, gdy pow. Włodawa powrócił do Rzeczpospolitej, świątynia w Lubieniu została poświęcona jako kościół rzymskokatolicki. 20.09.1920 w Lubieniu powstała też parafia rzymskokatolicka. Podział religijny w wiosce w tym czasie nie jest jednak czytelny. Spis powszechny z 1921 podaje, że ok. 67% mieszkańców stanowili prawosławni, acz możliwe jest że część z nich była unitami. W każdym razie w 1920‐1939 prawosławni prawd. nie próbowali odtworzyć tam parafii (choć jedno ze źródeł wspomina o powstaniu w 1936 jakiegoś domu modlitwy, co jednak nie znajduje potwierdzenia w innych źródłach). Lubień nie występuje też w głównych opracowaniach dotyczących tzw. akcji polonizacyjno–rewindykacjnej, mającej na celu ograniczenie prawosławia, poczytywanego jako jeden z przyczółków wpływów rosyjskich i komunazistowskich w Polsce — o której Prezydent Polski, Lech Kaczyński, w 2008 powiedział: „Wyrazić należy ubolewanie powodu zła, które zostało wyrządzone”.

Natomiast w 1937 ks. Mieczysław Klimczyk, proboszcz rzymskokatolickiej parafii w Lubieniu, zainicjował budowę murowanego kościoła, który już w 1938 powstał w stanie surowym. Starą, drewnianą świątynię rozebrano, a materiał budulcowy i wyposażenie posłużyło do wystawienia kościoła we wsi Wola Korybutowa.

W 09.1939 Niemcy i Rosjanie — zgodnie z ustaleniami ludobójczej umowy niemiecko–rosyjskiej z 23.08.1939, określanej jako pakt Ribbentrop–Mołotow — dokonali najazdu na Polskę i rozpoczęła się II wojna światowa. Niemcy wkroczyli do Włodawy 16.09.1939, ale już ok. 25.09.1939, zgodnie z ustaleniami paktu Ribbentrop–Mołotow, ją opuścili — Włodawa miała przypaść, w podziale łupów między najeźdźami, Rosji. Wówczas jednak Polska nie była jeszcze zupełnie pokonana i do Włodawy i okolicy wkroczyły oddziały Samodzielnej Grupy Operacyjnej „Polesie” SGO, sformowanej w czasie walk przez gen. bryg. Franciszka Kleeberga. Powstała tzw. „Rzeczpospolita Włodawska”, jeden z ostatnich bastionów wolnej, jeszcze się broniącej Polski. SGO następnie pobił — w bitwach pod Jabłoniem i Milanowem — wysunięte kolumny oddziałów rosyjskich, ale już 06.10.1939, po czterodniowym boju z niemieckimi oddziałami niem.Wehrmacht (pl. siły zbrojne) pod Kockiem został zmuszony do kapitulacji z powodu braków w zaopatrzeniu i amunicji. Kleeberg złożył broń jako ostatni polski generał. Wówczas do Włodawy i prawd. Lubienia wkroczyły wojska rosyjskie. Ale okupacja rosyjska była krótkotrwała, bowiem na mocy tzw. „Traktatu o granicach i przyjaźni Niemcy–Rosja” z 28.09.1939, zwanego też 2. paktem Ribbentrop–Mołotow, zmieniono przebieg granicy między oboma okupantami i Włodawa miała pozostać po stronie niemieckiej. Ok. 14.10.1939 wkroczyli tam ponownie Niemcy.

W tym samym mniej więcej czasie, w 1939, parafię Lubień opuścił ks. Mieczysław Klimczyk. Nie wiadomo, czy opuścił ją przed rozpoczęciem wojny, ale bardziej prawdopodobne wydaje się, że stało się — z nieznanych powodów, acz jedno ze źródeł precyzuje, iż „zagrożony śmiercią ze strony nacjonalistów ukraińskich opuścił parafię” — w czasie niemieckiego i rosyjskiego najazdu, bądź zaraz potem. Tak więc na początku niemieckiej okupacji parafia prawd. była przez jakiś czas pozbawiona duszpasterza.

Lubień i Włodawa weszły wówczas w skład niem. Kreishauptmannschaft Cholm (pl. powiat Chełm), w ramach niem. Distrikt Lublin (pl. Dystrykt Lublin), części okupowanego i zarządzanego przez Niemców quasi‐państwa, zwanego niem. Generalgouvernement (pl. Generalne Gubernatorstwo), i.e. GG. niem. SS‐ und Polizeiführer (pl. Dowódca SS i Policji) w niem. Distrikt Lublin, i de facto zastępcą gubernatora tego dystryktu, został jeden z największych zbrodniarzy w historii ludzkości, Austriak, Odilo Lotario Globočnik, którego jeden z historyków określił jako „najpodlejszego osobnika w najpodlejszej organizacji, jaka kiedykolwiek istniała”. Niemcy natychmiast wprowadzili terror wobec ludności polskiej. Szczegóły precyzowane były — w ramach paktów Ribbentrop–Mołotow — na czterech tzw. konferencjach tematycznych, gdy niemiecka niem. Geheime Staatspolizei (pl. Tajna Policja Państwowa), i.e. Gestapo, i rosyjska ros. Народный Комиссариат Внутренних Дел (pl. Ludowy Komisariat Spraw Wewnętrznych), i.e. NKWD, dwie ludobójcze organizacje sojusznicze, debatowały nad współpracą i sposobami zwalczania i eksterminacji Polaków na okupowanych przez siebie terytoriach. Pierwsza miała miejsce 27.11.1939 w Brześciu nad Bugiem; druga zaraz potem w Przemyślu. Trzecia odbyła się 20.02.1940, w Zakopanem, w willach „Pan Tadeusz” i „Telimena”, czwarta w 03.1940 w Krakowie. W międzyczasie, na początku 02.1940, w pałacyku myśliwskim Hermanna Göringa w Romintach w Puszczy Rominckiej, doszło do spotkania dwóch ludobójców, Heinricha Himmlera i Ławrentija Berii, gdzie prawd. sfinalizowano decyzję o eksterminacji społeczeństwa polskiego i zwalczaniu polskiego ruchu oporu.

Jednym z celów niemieckich była próba złamania wpływów Kościoła rzymskokatolickiego i polskiej kultury. Wyrażało się to e.g. wyraźnym faworyzowaniem ukraińskiej ludności. Polityka wspierania żywiołu ukraińskiego może najbardziej uwidoczniała się w polityce społecznej GG. Niemcy dozwoli na działalność organizacji społeczno–charatytywnych, ale tylko Ukraiński Komitet Centralny UCK był finansowany częściowo z budżetu GG. Dodatkowo mógł korzystać ze środków spółdzielni ukraińskich. Polska Rada Główna Opiekuńcza RGO i Żydowska Samopomoc Społeczna ŻSS musiały polegać wyłącznie na dobrowolnych wpłatach darczyńców. W rezultacie polskie i żydowskie organizacje mogły prowadzić tylko działalność charytatywną: wspierając dożywianie, pomoc dla uchodźców, etc. Ukraińcy przy pomocy funduszy GG budowali zaś ukraińskie szpitale, sierocińce, żłobki, szkoły. W niektórych regionach niem. Distrikt Lublin Niemcy de facto przywrócili politykę ukrainizacji, swoje źródła mającej we wspomnianym traktacie w Brześciu Litewskim z 1918. W wielu miejscach odbierano szkoły z rąk polskich i przekazywano je w ręce ukraińskie. Niekiedy wyrzucano z parafii księży katolickich i zamieniano kościoły na cerkwie prawosławne. Prowadziło to do wzmożenia konfliktu polsko–ukraińskiego. Nie mogło być inaczej, skoro na drzwiach wejściowych poczekalni dworca głównego w stolicy GG, Krakowie, widniał napis: niem. „Nur für Deutsche aus dem Reich, Volksdeutsche und Ukrainer” (pl. „Tylko dla Niemców z Rzeszy, volksdeutschów i i Ukraińców”).

W takich okolicznościach w Lubieniu pojawił się ks. Zygmunt Mościcki, młody, wyświęcony w 1938 kapłan rzymskokatolicki. Jak się wydaje nie wytrwał długo — z nieznanych przyczyn jeszcze w 1939 opuścił parafię, albo jej w ogóle nie objął.

Wówczas został nominowany proboszczem w Lubieniu i przyjechał tam w połowie 12.1939. Był ok. 70‐letnim kapłanem, od kilku już lat na emeryturze, rezydującym m.in. w parafii Wojcieszków. Jak się wydaje zdecydował się powrócić, w związku z aresztowaniami, zamieszaniem spowodowanym niemiecką okupacją, do pracy duszpasterskiej, próbując ratować parafię Lubień. Jedno ze źródeł tak opisuje ogólną sytuację: „ukraińskie prawosławne duchowieństwo chełmskie przystąpiło do organizowania w swoich parafiach uroczystości o charakterze narodowym, wznosiło symboliczne pomniki ku czci zabitych w walce o niepodległą Ukrainę, organizowało bractwa cerkiewne łączące idee religijne z narodowymi”. Tak też było w Lubieniu, gdzie miejscowa ludność prawosławna upadek państwa polskiego przywitała usypaniem pamiątkowego kopca. Jednocześnie, w 11.1939, „uznano na zebraniu duchowieństwa i laikatu Ziemi Chełmskiej […] konieczność powołania ukraińskiej jednostki kościelnej”, doprowadzając w 1940 do odnowienia historycznej eparchii chełmskiej.

Zbiegło się to w czasie z początkiem systematycznego rabowania przez Niemców polskich parafii rzymskokatolickich i przekazywania ich w ręce prawosławne.

Tak też stało się w Lubieniu. Prawd. podburzeni przed duchowieństwo prawosławne i Niemców ukraińscy mieszańcy — pod przywództwem miejscowego kolonisty niemieckiego, i.e. niem. Volksdeutsche (pl. etniczny Niemcy), prawd. obywatela polskiego, który wstąpił do niem. Volksdeutscher Selbstschutz (pl. Ethnic German self‐defense), ludobójczej paramilitarnej formacji złożonej z przedstawicieli zdradzieckiej niemieckiej mniejszości narodowej zamieszkującej Polskę — zażądali wydania kluczy do kościoła.

Odmówił.

06.01.1940, w rzymskokatolickie święto Trzech Króli i w greckokatolicką wigilię Bożego Narodzenia, Ukraińcy rozbili drzwi i wtargnęli do świątyni, de facto ją zagarniając.

Siłą też wtargnęli na plebanię.

Kobiety ukraińskie brutalnie kapłana pobiły, a przybyły ukraiński prawosławny pop Józef Danielewicz, wraz z rodziną, wprowadził się samowolnie i zajął połowę plebanii.

Pozostał w drugiej połowie budynku — po pobiciu był chory i leżał w łóżku — skąd sprawował posługę duszpasterską, udzielając m.in. ślubów.

14.01.1940 do jego pomieszczenia siłą wtargnęło dwunastu żołdaków niemieckich i dwóch ukraińskich policjantów — ukraińska policja (pomocnicza) mogła funkcjonować e.g. na podstawie okólnika niem. Generalgouverneur (pl. Generalny Gubernator) GG, Hansa Franka, z 17.12.1939, który stypulował, że „na obszarach zamieszkałych przez [Ukraińców i podhalańskich górali] miała funkcjonować niemiecka policja pomocnicza, składająca się z Ukraińców i górali” — im się wysługujących.

Po niemiecku odczytano mu „akt oskarżenia” o prowadzenie antyniemieckiej działalności i organizowanie nielegalnych spotkań kapłańskich — dzień wcześniej odwiedzili go dwaj kapłani z sąsiednich parafii. Tłumaczył wspomniany niem. Volksdeutsche.

Wyciągnięto go z łóżka — był już chory — i zagnano pod zamknięty kościół, gdzie na oczach parafian pobito.

Następnie pognano pieszo, drogą w kierunku Włodawy. „Miejscowa ludność prawosławna tłumnie wybiegła i ze śmiechem i szyderstwami przypatrywała się wyprowadzaniu księdza” — wspominała gospodyni kapłana.

Ukraińcy potem świętowali wyprowadzenie kapłana z Lubienia, a pop — jak relacjonowała wspomniana gospodyni — zrabował jego właśność.

Świadek wydarzeń, owa gospodyni, po kilku dniach dowiedziała się od Niemców we Włodawie, że „ks. Weiss zmarł w szpitalu wojskowym w Lublinie, pomimo pomocy lekarskiej i jest pochowany na cmentarzu lubelskim”.

05.05.1940 aliści, w lesie k. wsi Wyryki, ok. 3 km od parafialnego kościoła w Lubieniu, odnaleziono jego ciało — bez futra, czapki i walizki.

Został zamordowany dwoma strzałami i pchnięciem bagnetu.

Jak się później dowiedziano, dwóch Ukraińców, po obrabowaniu, pogrzebało go grubym śniegu, a wczesną wiosną przykryło ciało gałęziami sosnowymi.