Był wieloletnim proboszczem parafii Rogóźno. Wieś Rogóźno, w 1939 znajdowała się w pow. Jaworów polskiego woj. lwowskiego. Zamieszkana była przez szacunkowo ok. 2,300 osób, z czego greckokatoliccy Ukraińcy, jego parafianie, stanowili ok. 82%, natomiast rzymskokatoliccy Polacy ok. 15%.

Na mocy ludobójczej umowy niemiecko–rosyjskiej z 23.08.1939, zwanej paktem Ribbentrop–Mołotow, potwierdzonej 28.09.1939 tzw. „Traktatem o granicach i przyjaźni Niemcy–Rosja”, zwanym też 2. paktem Ribbentrop–Mołotow, jego parafia znalazła się na terytorium przyznanym przez sygnatariuszy i sojuszników najeźdźcy rosyjskiemu. Ale po niemieckiej inwazji Polski 01.09.1939 (Rosjanie zaatakowali Polskę 17 dni później) i rozpoczęciu II wojny światowej, w okolicy Jaworowa najpierw, ok. 12‐14.09.1939, pojawili się nacierający w kierunku Lwowa Niemcy.

15‐16.09.1939 miała miejsce bitwa pod Jaworowem, w której grupa wojsk polskich, pod dowództwem gen. Kazimierza Sosnkowskiego, odniosła taktyczny sukces pokonując i powstrzymując chwilowo nacierające wojska niemieckie. W jej trakcie wojska polskie m.in. wkroczyły do Rogóźna. Równocześnie wszelako większe siły niemieckie obeszły pow. Jaworów i podeszły pod oddalony o ok. 50 km na wschód Lwów rozpoczynając natarcie — od zachodu — na to miasto. Wówczas grupa gen. Sosnkowskiego zaczęła wycofywać na wschód, kierując się do Lwowa, z zamiarem przedostania się do miasta. Poczynając od 19.09.1939 Lwów był już oblężony — od zachodu przez Niemców, od wschodu przez Rosjan i przedarcie do miasta okazało się niemożliwe. Ok. 22.09.1939 grupa Sosnkowskiego została rozbita i sam jej dowódca rozpoczął przedzieranie się na południe, w kierunku granicy węgierskiej.

Lwów padł 22.09.1939 i do miasta, zgodnie z paktem Ribbentrop–Mołotow, wkroczyli Rosjanie. Niemcy natomiast rozpoczęli wycofywanie się z zajętych obszarów na zachód od Lwowa, które przypaść miały Rosjanom. Do Rogóźna, po opuszczeniu okolicy przez Niemców, Rosjanie wkroczyli 26.09.1939.

I wówczas miał zostać — według źródeł ukraińskich — zamordowany na swej plebanii przez agentów rosyjskiego, ludobójczego NKWD.

Źródła ukraińskie cytują wspomnienia świadka, wedle którego przyczyną mordu miały być strzały oddane z „kulomiotu”, umieszczonego dachu jego plebanii, w kierunku żołdaków rosyjskich.

Jego los okazuje się aliści być jednym z najbardziej zagadkowych, i prawd. kontrowersyjnych, przypadków z jakim zetknęli się autorzy «Liber Albus» przy opracowywaniu niniejszego leksykonu. A mianowicie zacytowane powyżej wspomnienie, uzasadniające tezę o jego śmierci w 09.1939, zawiera również wyjaśnienie, że ów „kulomiot na dachu plebanii” umieścić mieli i użyć polscy żołnierze. Tylko że, jak to podano powyżej polskie wojsko w okolicy było już w rozsypce, a nawet więcej — grupa gen. Sosnkowskiego wycofała się w kierunku Lwowa, gdzie została rozbita. Wydaje się więcej niż pewne, że ok. 19‐21.09.1939 Rogóźno znalazło się pod operacyjną kontrolą wojsk niemieckich, nie polskich.

To podważa zasadność tezy o jego śmierci w 09.1939 z rąk rosyjskich, w sposób opisywany w źródłach ukraińskich. I nie zmienia tej opinii fakt istnienia jego „grobu” na cmentarzu w Rogóźnie, wskazującego datę 26.09.1939 jako datę jego śmierci.

Zagadkę pogłębiają bowiem źródła polskie, które podają jednoznacznie, że został zamordowany — wraz z rodziną — w 1944, przez ludobójców ukraińskich z OUN/UPA, w ramach «Genocidium Atrox» — i.e. ludobójstwa popełnionego przez Ukraińców na Polakach, zwanego „wołyńskim”. Tę wersję autorzy «Liber Albus» przybliżają jako wersję alternatywną, uznając ją jednak za równie — a może i nawet bardziej — prawdopodobną.

Jeśli przeżył w 09.1939, co sugerują źródła polskie, w 1939‐1941 jego parafia znalazła się pod okupacją rosyjską. Zaczęły się aresztowania inteligencji, nauczycieli, lekarzy, ziemian, urzędników państwowych, leśników, policjantów, a także rodzin polskich wojskowych. Wielu innych Polaków stało się ofiarami czterech wielkich fal deportacji „na Syberię”. W relacjach często pojawia się informacja, iż „przychodzili nocą, bez uprzedzenia i zabierali całe rodziny, od niemowląt po staruszków”. „Gdy wyszliśmy na podwórze matce pozwolili zajrzeć do skrzyni — była niestety pusta, bo nasi sąsiedzi zdążyli ją już opróżnić. Praktycznie nic zabraliśmy niczego, bo nie pozwolili nam poruszać się po domu […] Były wtedy duże zaspy i silny mróz”. Rozpoczęła się inwigilacja księży i zakonników. Na duchowieństwo nałożono wysokie podatki. Losy duchowieństwa greckokatolickiego nie odbiegały od doświadczeń polskiego duchowieństwa w tym okresie.

Po niemieckim ataku 22.06.1941 na uprzedniego sojusznika, Rosjan, i rozpoczęciu okupacji niemieckiej, jego parafia znalazła się w niem. Kreishauptmannschaft Lemberg (pl. powiat Lwów) w niem. Distrikt Galizien (pl. dystrykt Galicja), części okupowanego i zarządzanego przez Niemców quasi‐państwa, zwanego niem. Generalgouvernement (pl. Generalne Gubernatorstwo), i.e. GG. Świadkowie wspominali, że „nową sytuacją najbardziej byli ucieszeni nacjonaliści ukraińscy. W pochodach i demonstracjach manifestowali powstanie wolnej Ukrainy oraz głosili antypolskie i antyżydowskie hasła”. Jak opisują źródła żydowskie w oddalonym o ok. 9 km na północ Jaworowie Niemcy „witani byli kwiatami i z wielkim entuzjazmem przez Ukraińców”. Kilka dni później, jeszcze w 06.1941, Ukraińcy dokonali „pogromu Żydów” w Jaworowie, rabując domy i „zabijając ok. 12 Żydów”, jak podaje to samo źródło żydowskie. Oskarżano ich — bardzo prawdopodobne, że nie bez uzasadnienia — o kolaborację z Rosjanami.

Nadzieje na „wolną Ukrainę” Niemcy szybko Ukraińcom wyperswadowali. Ale wykorzystali ujawnione resentymenty antypolskie i antyżydowskie. Lata 1941‐1943 znaczone były bowiem w szczególności eksterminacją Żydów i udziałem w niej kolaboracyjnych jednostek ukraińskich.

Ośrodkiem koncentracji Żydów w okolicy — w Rogóźnie w 1939 mieszkało prawd. kilkudziesięciu z nich — był Jaworów. Tam, zaraz po rozpoczęciu okupacji niemieckiej, latem 1941, Niemcy powołali niem. Judenrat (pl. Rada Żydowska), mający reprezentować interesy ludności żydowskiej wobec władz okupacyjnych. niem. Judenrat podlegała nowa niem. Jüdischer Ordnungsdienst (pl. Żydowska Służba Porządkowa), odpowiedzialna za utrzymanie porządku wśród Żydów. Od 25.10.1941 obowiązywać zaczął dekret Hansa Franka, niem. Generalgouverneur (pl. Generalny Gubernator) GG, zgodnie z którym „Żydzi, którzy bez upoważnienia opuszczają wyznaczoną im dzielnicę, podlegają karze śmierci. Tej samej karze podlegają osoby, które takim Żydom świadomie dają kryjówkę”, oraz „Podżegacze i pomocnicy podlegają tej samej karze jak sprawca, czyn usiłowany karany będzie jak czyn dokonany. W lżejszych wypadkach można orzec ciężkie więzienie lub więzienie”. Bezwzględne przestrzeganie zakazu egzekwowali członkowie kolaboracyjnej niem. Ukrainische Hilfspolizei (pl. Ukraińska Policja Pomocnicza), w niektórych regionach określanej też jako niem. Schutzmannschaft (pl. Bataliony ochrony), i.e. Schuma. Z jego parafii Żydzi zostali deportowani do Jaworowa prawd. w 06.1942.

Od początku 1942 Niemcy realizowali ludobójczy plan niem. Endlösung der Judenfrage (pl. Ostateczne rozwiązanie kwestii żydowskiej), który w GG nosił kryptonim niem. «Aktion Reinhardt» (pl. Akcja Reinhardt). Pierwsze duże grupy Żydów — ok. 1,000 — wysłano do obozów niewolniczej pracy przymusowej w Jaktorowie, Winnikach i Płuhowie, skąd zresztą później — w 1943 — przetransportowano ich z powrotem do Jaworowa. Ok. 800‐900, uznanych za „zdolnych do pracy”, przetransportowano do niem. Zwangsarbeitslager für Juden (pl. obóz pracy przymusowej dla Żydów) we Lwowie przy ul. Janowskiej, i.e. tzw. obozu janowskego ZALfJ Lemberg, zapewniającego niewolniczą siłę roboczą dla należącej do niem. Die Schutzstaffel der NSDAP (pl. Oddział ochronny NSDAP), i.e. «SS» — paramilitarnej formacji podległej rządzącej w Niemczech Narodowosocjalistycznej Niemieckiej Partii Robotników NSDAP — spółki Deutsche Ausrüstungswerke DAW, dostarczającej niemieckiej machinie wojennej dostaw mundurów, drewna, metali, napraw sprzętu wojennego. Żydzi poddani byli codziennemu terrorowi, aresztowaniom, biciom przez członków kolaboracyjnej, ukraińskiej niem. Ukrainische Hilfspolizei. Nierzadkie był przypadki rabunków i gwałtów. 07‐08.11.1942 Niemcy, z pomocą niem. Ukrainische Hilfspolizei i z udziałem niem. Jüdischer Ordnungsdienst, przeprowadzili niem. Aktion (pl. akcja), w ramach której 1,000‐1,800 Żydów wywieziono do niem. Vernichtungslager (pl. obóz zagłady) VL Belzec, gdzie wszystkich zamordowano. Ok. 200 Żydów zamordowano podczas akcji w samym Jaworowie. Następnego dnia, i.e. 09.11.1942, te same grupy ludobójców przeszukiwały miasto w poszukiwaniu ukrywających się Żydów. Ok. 200 zamordowano na cmentarzu żydowskim. A kolejnego dnia Niemcy założyli w Jaworowie getto, ograniczone płotem z drutem kolczastym, w którym wkrótce zgromadzono ok.6,000 Żydów. Zimą 1942/1943 z głodu i na skutek epidemii tyfusu w getcie zginęło ponad 1,500 osób. 16‐18.04.1943 getto zlikwidowano, wywożąc 3,500‐4,000 Żydów do oddalonego o ok. 5 km lasu, w kierunku wsi Porudno. Tam, ledwie ok. 4 km od jego parafialnego Rogóźna, wszystkich zamordowano. Kilkuset pozostałych zamordowano w późniejszym czasie, bądź wywieziono do innych obozów. Niemcy mogli ogłosić, że Jaworów i okolice były niem. „Judenrein” (pl. „wolne od Żydów”).

Przeżyło niewielu. Źródła żydowskie podaję, że „lokani Polacy byli bardziej skłonni do udzielania pomocy i ukrywania Żydów, niż Ukraińcy”.

Zaraz potem, w 02.1943, Roman Szuchewycz ps. „Taras Czuprynka”, komendant ukraińskiej, ludobójczej organizacji OUN/UPA, który w 1941 był członkiem ukraińskiej niem. Sondergruppe Nachtigall (pl. Grupa Specjalna Słowik) — jednostki niem. Wehrmacht (pl. Siły Zbrojne) biorącej udział w niemieckim ataku na Rosjan w 1941, oskarżanej o uczestnictwo w pogromie Żydów we Lwowie w 1941 — a później członkiem niem. Schutzmannschaftsbataillon 201 (pl. 201. Batalion Zespołu ochrony) — odpowiedzialnego za mordy Żydów i ludności cywilnej na terytorium Białorusi — wydał na Wołyniu, ok. 150 km na północny wschód, rozkaz: „Akcję wytępienia [Polaków] przeprowadzić należy na zasadach następujących: Wsie polskie mają być palone, ich zaś ludność wycinana w pień. Napady na miasta nastąpią w biały dzień, nie zaś w nocy. We wsiach mieszanych należy likwidować samą ludność polską, zagrody natomiast palić tylko w takich wypadkach, jeśli są one o 15 metrów i gdy w ogóle nie grozi przerzucenie się ognia na sąsiednie budynki ukraińskie. Ludność ukraińska otrzyma wskazówki co do miejsca, gdzie ma się zgrupować w czasie trwania napadu […] Za każdego Ukraińca zamordowanego czy to przez Polaków, czy też Niemców stracić 100 (stu) Polaków”.

Był to de facto sygnał do rozpoczęcia «Genocidium Atrox» — i.e. ludobójstwa popełnionego przez Ukraińców na Polakach, zwanego „wołyńskim”.

Miesiąc później, w 03.1943 UPA wydało apel skierowany do członków kolaboracyjnej niem. Ukrainische Hilfspolizei o dezercję i wstępowanie w szeregi UPA. Być może nawet 10,000 Ukraińców tak uczyniło.

Wołyń spłynął polską krwią. Dziesiątki tysięcy Polaków zostało przez Ukraińców zamordowanych — przy bierności Niemców — w niezwykle barbarzyński sposób. Setki wsi spłonęły.

Apel Szuchewycza formalnie nie był skierowany do oddziałów niem. Ukrainische Hilfspolizei w niem. Distrikt Galizien — tam bowiem w 1943 ludobójcza OUN nie powołała zbrojnego ramienia pod nazwą UPA, ale formowała oddziały zbrojne pod eufemistyczną nazwą, dla „zmylenia” Niemców, ukr. Українська Народна Самооборона (pl. Ukraińska Narodowa Samoobrona), i.e. UNS — ale de facto również i tam ludobójcy ukraińscy, „bezrobotni” po zakończeniu niem. «Aktion Reinhardt», dezerterowali i wstępowali do UNS. Ich głównym celem, tak jak OUN/UPA, była eksterminacja ludności polskiej, acz w dokumentacji ostentacyjnie pisano „obrona przed terrorem władz niemieckich”. Gdy na przełomie 1943/1944 stało się jasne, że Niemcy wojnę na wschodzie przegrywają — 24.12.1943 rozpoczęła się wielka ofensywa rosyjska zwana operacją dnieprowsko–karpacką, która w szybkim tempie zaczęła przesuwać front walk niemiecko–rosyjskich na zachód, w kierunku m.in. Lwowa — OUN/UPA podjęło decyzję o rozszerzeniu ludobójstwa «Genocidium Atrox» na niem. Distrikt Galizien. M.in. ludobójcy ukraińscy utworzyli grupę operacyjną OUN/UPA „UPA‐Zachód”, pod dowództwem Wasyla Sydora, ps. „Szełest”, degenerata o podobnej ścieżce kariery, co jego ludobójczy przełożony, Roman Szuchewycz — od niem. Sondergruppe Nachtigall, przez niem. Schutzmannschaftsbataillon 201, gdzie doświadczenia nabywali przy eksterminacji Żydów, do UNS — który rozkazał „nieustannie uderzać w Polaków aż do wyniszczenia ich do ostatniego z tych ziem”.

Na początku 04.1944 front walk niemiecko–rosyjskich przesunął się na odległość ok. 80 km na wschód od Lwowa. I wówczas ludobójca Mirosław Onyszkiewicz ps. „Orest”, szef sztabu wchodzącego w skład „UPA‐Zachód” Okręgu Wojskowego WO‐2 „Bug”, którym dowodził Ostap Łynda ps. „Jarema” — kolejny degenerat o takiej samej ścieżce kariery, co jego dwaj wspomniani przełożeni — tak 06.04.1944, w rzymskokatolicki Wielki Czwartek, precyzował zadania podległych mu oddziałów UPA: „Rozkazuję niezwłoczne przeprowadzenie czystki swojego rejonu z elementu polskiego […] Czystkę należy przeprowadzić w stanicach słabo zaludnionych przez Polaków. W tym celu stworzyć przy rejonie bojówkę, złożoną z naszych członków, której zadaniem byłaby likwidacja wyżej wymienionych. Większe nasze stanice będą oczyszczone z tego elementu przez nasze oddziały wojackie nawet w biały dzień […] Oczyszczenie terenu musi być zakończone jeszcze przed naszą Wielkanocą, żebyśmy świętowali ją już bez Polaków […] Prowadźcie z nimi twardą, bezwzględną walkę. Nikogo nie oszczędzać, nawet w przypadku małżeństw mieszanych. Wyciągać z domów Lachów, ale Ukraińców i dzieci w tych domach nie likwidować […] Wydobyć broń. Śmierć Polakom”.

Greckokatolicka Wielkanoc w 1944 przypadała 16.04.1944, czasu nie było więc wiele. I już 07‐08.04.1944, w rzymskokatolicki Wielki Piątek i Wielką Sobotę, ludobójcy ukraińscy zaatakowali polską wioskę Pyszówka, na skraju lasu, ok. 15 km na zachód od Rogóźna, założoną w XVIII w.

dla kolonistów niemieckich, którzy w XIX w.

ulegli kulturowej i religijnej polonizacji. Jak raportował oddział polskiego komitetu opiekuńczego, i.e. PolKO, na powiat Lwów, delegatowi Rady Głównej Opiekuńczej, i.e. RGO, organizacji charytatywnej, na której działalność wspomniany Hans Frank, niem. Generalgouverneur GG, udzielił zgody: „Referent organizacji inspekcyjnej w Sądowej Wiszni [Jaworów] zawiadomił nas o następujących wypadkach terroru ukraińskiego. Dnia 7 kwietnia 1944 około godziny 21 uzbrojona banda ukraińska złożona z kilku tysięcy ludzi otoczyła gromadę polską Pyszówkę […] i podpaliła ją granatami ręcznymi. Uciekających z płonących domów strzelano przy użyciu broni automatycznej. Z ogólnej liczby 300 osób, zamieszkujących Pyszówkę zginęło około 100”. Inne źródła podają, że „z ok. 300 mieszkańców tylko około 80 miało ujść z życiem”.

I wówczas miał ów akt ludobójstwa publicznie potępić.

Za to, według źródeł polskich, został — wraz z rodziną, 4 osoby — zamordowany, przez członków ludobójczej ukraińskiej organizacji OUN/UPA.

Być może sprawcami byli — to już sugestia autorów «Liber Albus» — agenci ukr. Служба Безпеки (pl. Służba Bezpieczeństwa), i.e. SB OUN, której zadaniem było tropienie przeciwników politycznych i ideologicznych OUN. Szkolenia SB OUN, założonej w GG jeszcze w 1940, za przyzwoleniem Niemców, przeprowadzano m.in. w Zakopanem, w hotelu „Stamary”. Jak podaje współczesna strona tego hotelu „nauka obejmowała zasady dywersji, sabotażu, gestapowskich metod przesłuchań i metod zabijania”. Nad wszystkimi tymi przedsięwzięciami, opiekę sprawowało niem. Geheime Staatspolizei (pl. Tajna Policja Państwowa), i.e. Gestapo, które swoją siedzibę miało w willi „Palace”, gdzie mordowano polskich patriotów.

12.10.2007 ludobójca Roman Szuchewycz został pośmiertnie nagrodzony tytułem Bohatera Ukrainy. 10.12.2017, w imieniu „Rady Koordynacyjnej ds. Upamiętnienia Odznaczonych Rycerzy OUN i UPA”, ludobójca Wasyl Sydor odznaczony został pośmiertnie we Lwowie Srebrnym Krzyżem Zasługi Wojskowej UPA I klasy (nr 009). W kilku miejscowościach owym łac. „hostis humani generis” wystawiono pomniki i tablice pamiątkowe, nazwano szkoły i ulice ich imieniem.

łac. „O Tempora! O mores!”