Po wybuchu I wojny światowej w 07‐08.1914 wioska Milno — ok. 30 km na północ od Tarnopola, wówczas należąca do zaborczej Monarchii Austro–Węgierskiej — gdzie posługiwał, w trakcie tzw. bitwy galicyjskiej 18.08‐11.09.1914 została zajęta przez wojska Imperium Rosyjskiego. Rok później, w wyniku klęski wojsk rosyjskich w bitwie pod Gorlicami w 05.1915, do Milna w 10.1915 powróciły wojska austro–węgierskie. Wioska wszelako znalazła się na linii frontu, który ustalił się w okolicy. W rezultacie mieszkańców wioski — a wraz z nimi i jego — ewakuowano ok. 40 km na zachód, do wioski Ryków, ok. 12 km na południowy wschód od Złoczowa. Do Milna mógł powrócić dopiero po separatystycznym traktacie pokojowym z 03.03.1918 zawartym w Brześciu Litewskim, gdy Rosja — już wówczas bolszewicka — wycofała się z wojny, zrzekając się olbrzymich obszarów na wschodzie na rzecz Państw Centralnych, głównie Cesarstwa Niemieckiego i Monarchii Austro–Węgierskiej: w międzyczasie aliści Milno jeszcze raz, w trakcie wielkiej rosyjskiej ofensywy Brusiłowa 04.06‐20.09.1916, zostało w 07.1916 zajęte przez Rosjan, by przejść w ręce Austro–Węgierskie w rezultacie niepowodzenia rosyjskiej ofensywy Kiereńskiego z 01‐19.07.1917. Gdy w końcu w 1918 powrócił wraz z mieszkańcami do Milna wioska była zniszczona, a nowowybudowany w 1914 kościół miał zburzoną wieżę. W Milnie posługiwał do ok. 1921, gdy po zakończeniu I wojny światowej, odrodzeniu państwa polskiego, wojnie polsko–ukraińskiej 1918‐1919, i polskim zwycięstwie w wojnie polsko–rosyjskiej 1919‐1921 — w trakcie których wieś przechodziła z rąk do rąk, kolejno ukraińskich, polskich, rosyjskich i znów polskich — w końcu wieś znalazła się w granicach państwa polskiego.

W 1933 został administratorem niewielkiej kuracji w wiosce Sarnki Dolne, ok. 40 km na północ od Stanisławowa, w połowie drogi między Rohatynem a Haliczem, wówczas w pow. Rohatyn polskiego woj. stanisławowskiego. W oparciu o wyniki spisu powszechnego z 1921 można przyjąć, iż w 1939 w Sarnkach Dolnych mieszkało szacunkowo ok. 1,500 osób, z czego rzymskokatoliccy Polacy stanowili ok. 73%, a greckokatoliccy Ukraińcy ok. 25%. We wsi mieszkało też ok. 35 Żydów. Natomiast schematyzm rzymskokatolickiej archidiecezji lwowskiej podaje, że ok. 1938 w miejscowej kuracji bylo ok. 591 parafian, mniej niż wynikałoby to z szacunkowych obliczeń. We wsi znajdował się też dom/pałac rodziny właścicieli wsi i majątku, Krzeczunowiczów, o pochodzeniu ormiańskim. Sarnki Dolne sąsiadowały z dwiema innymi wsiami, położonymi wzdłuż niewielkiego Ujazdzkiego Potoku, dopływu Narajówki — Sarnkami Średnimi i Sarnkami Górnymi, obu wsiami w ok. 95% zamieszkałymi przez ludność ukraińską. W pow. Rohatyn, gdzie wsie te były położone, na obszarach wiejskich rzymskokatolicy stanowili ok. 21% ludności, grekokatolicy ok. 75%, a Żydzi ok. 3%.

Po niemieckim i rosyjskim najeździe na Rzeczpospolitą w 09.1939 i rozpoczęciu II wojny światowej, wieś znalazła się — mocą ludobójczej umowy niemiecko–rosyjskiej z 23.08.1939, zwanej paktem Ribbentrop–Mołotow, potwierdzonej 28.09.1939 tzw. „Traktatem o granicach i przyjaźni Niemcy–Rosja”, zwanym też 2. paktem Ribbentrop–Mołotow — pod okupacją rosyjską. Do wielu rodzin nie wrócili polscy żołnierze, którzy albo znaleźli się w rosyjskich czy niemieckich obozach internowania, bądź przedarli się na zachód, gdzie zaczęto formowanie polskiej armii. M.in. — jak się wydaje — swoją posiadłość opuściła rodzina Krzeczunowiczów (ostatni właściciel majątku w Sarnkach Dolnych zmarł w 1988 w Paryżu). Zaczęły się aresztowania polskiej inteligencji, nauczycieli, lekarzy, ziemian, urzędników państwowych, leśników, policjantów, a także rodzin polskich wojskowych. W latach 1940‐1941 wielu innych Polaków stało się ofiarami czterech wielkich fal deportacji „na Syberię”, w okolicy jego parafii szczególnie podczas pierwszej, ok. 10.02.1940. W relacjach często pojawia się informacja, iż „przychodzili nocą, bez uprzedzenia i zabierali całe rodziny, od niemowląt po staruszków”. „Gdy wyszliśmy na podwórze matce pozwolili zajrzeć do skrzyni — była niestety pusta, bo nasi sąsiedzi zdążyli ją już opróżnić. Praktycznie nie zabraliśmy niczego, bo nie pozwolili nam poruszać się po domu […] Były wtedy duże zaspy i silny mróz”. Ponadto 150,000‐200,000 mężczyzn wcielono do armii rosyjskiej, a ok. 100,000 zmuszono do pracy na rzecz przemysłu rosyjskiego, głównie w kopalniach Zagłębia Donieckiego, w zakładach przemysłu ciężkiego na Uralu i na Syberii. Następnie rozpoczęła się inwigilacja księży i zakonników. Na duchowieństwo nałożono wysokie podatki.

22.06.1941 Niemcy zaatakowali uprzedniego sojusznika, Rosjan, i rozpoczęła się okupacja niemiecka. Sarnki Dolne weszły w skład niem. Kreishauptmannschaft Brzeżany (pl. powiat Brzeżany), w ramach niem. Distrikt Galizien (pl. dystrykt Galicja), części składowej okupowanego i zarządzanego przez Niemców quasi‐państwa, zwanego niem. Generalgouvernement (pl. Generalne Gubernatorstwo), i.e. GG.

Na początku 1942 Niemcy rozpoczęli realizację ludobójczego planu niem. «Endlösung der Judenfrage» (pl. Ostateczne rozwiązanie kwestii żydowskiej), który w GG nosił nazwę niem. «Aktion Reinhardt» (pl. Akcja Reinhardt). Nie jest jasne kiedy i w jakich okolicznościach wywieziono Żydów z Sarnek Dolnych, ale można przyjąć z pewną dozą prawdopodobieństwa, że ich ostatnia droga wiodła przez miasteczko Bursztyn, położone o ok. 12 km na zachód od Sarnek. W Bursztynie Żydzi stanowili prawd. ok. 38% mieszkańców. Według źródeł żydowskich w 1939 było ich tam ok. 1,800, acz z szacunkowych wyliczeń, opartych o dostępne dane ze spisób powszechnych, mogło ich tam mieszkać nawet ok. 2,200. Jakaś część opuściła miasto podczas okupacji rosyjskiej. Po rozpoczęciu okupacji Niemcy utworzyli w Bursztynie de facto getto, otwarte — i.e. nieotoczone płotem czy murem. Żydom jednak nie wolno było opuszczać getta, bo od 15.10.1941 obowiązywała niemiecka „ustawa o ograniczeniu pobytu” w GG, podpisana przez niem. Generalgouverneur (pl. Generalny Gubernator) GG, Hansa Franka, zgodnie z którą „Żydzi, którzy bez upoważnienia opuszczają wyznaczoną im dzielnicę, podlegają karze śmierci. Tej samej karze podlegają osoby, które takim Żydom świadomie dają kryjówkę”, oraz „Podżegacze i pomocnicy podlegają tej samej karze jak sprawca, czyn usiłowany karany będzie jak czyn dokonany. W lżejszych wypadkach można orzec ciężkie więzienie lub więzienie”. W getcie Niemcy ustanowili niem. Judenrat (pl. Rada Żydowska), odpowiedzialną za porządek, utrzymanie którego egzekwowała niem. Jüdischer Ordnungsdienst (pl. Policja Żydowska). Na zewnątrz getto kontrolowali Niemcy, przy pomocy ukraińskiej, kolaboracyjnej niem. Ukrainische Hilfspolizei (pl. Ukraińska Policja Pomocnicza), w niektórych regionach określanej też jako niem. Schutzmannschaft (pl. Bataliony ochrony), i.e. Schuma. Do getta w Bursztynie zaczęto zaganiać Żydów z pobliskich wsi i osad, prawd. również z Sarnek Dolnych. Jak podają źródła żydowskie „ich ukraińscy sąsiedzi rabowali ich po drodze, a wielu zostało zamordowanych”. Część Żydów wywożono do obozów niewolniczej pracy przymusowej. Pod koniec lata 1942 w getcie było ok. 1,650 Żydów. 21.09.1942 miała miejsce pierwsza niem. Aktion (pl. akcja), w trakcie której ok. 200 Żydów wywieziono na stację kolejową w Rohatynie, a stamtąd do niem. Vernichtungslager (pl. obóz zagłady) VL Belzec, gdzie ich zamordowano. W końcu 10‐26.10.1942 resztę Żydów wywieziono do oddalonych o ok. 10 km na zachód Bukaczowców, gdzie również znajdowała się stacja kolejowa, a stamtąd do VL Belzec. We wszystkich tych akcjach uczestniczyli ukraińscy kolaboranci z niem. Ukrainische Hilfspolizei. Jak podają źródła żydowskie: „jakaś ilość Żydów zdołała uniknąć łapanki i znalazła schronienie u lokalnych wieśniaków, często za opłatą. Wielu z nich jednak zostało zadenuncjowanych lub wykrytych przez niem. Ukrainische Hilfspolizei, zastrzelonych lub dołączonych do transportów deportacyjnych”. W 1943 można było już raportować, że okolica była niem. „Judenfrei” (pl. „wolna od Żydów”), co odzwierciedlał spis z ok. 01.03.1943, który wykazał, że w Bursztynie mieszkały już tylko 2,302 osoby, a w Sarnkach Dolnych tylko 1,103.

I właśnie wówczas, w 02.1943, w oddalonym o ok. 150 km na północ Wołyniu, Roman Szuchewycz ps. „Taras Czuprynka”, komendant ukraińskiej, ludobójczej organizacji OUN/UPA, który w 1941 był członkiem ukraińskiej niem. Sondergruppe Nachtigall (pl. Grupa Specjalna Słowik) — jednostki niem. Wehrmacht (pl. Siły Zbrojne) biorącej udział w niemieckim ataku na Rosjan w 1941, oskarżanej o uczestnictwo w pogromie Żydów we Lwowie w 1941 — a później członkiem niem. Schutzmannschaftsbataillon 201 (pl. 201. Batalion Zespołu ochrony) — odpowiedzialnego za mordy Żydów i ludności cywilnej na terytorium Białorusi — wydał rozkaz: „Akcję wytępienia [Polaków] przeprowadzić należy na zasadach następujących: Wsie polskie mają być palone, ich zaś ludność wycinana w pień. Napady na miasta nastąpią w biały dzień, nie zaś w nocy. We wsiach mieszanych należy likwidować samą ludność polską, zagrody natomiast palić tylko w takich wypadkach, jeśli są one o 15 metrów i gdy w ogóle nie grozi przerzucenie się ognia na sąsiednie budynki ukraińskie. Ludność ukraińska otrzyma wskazówki co do miejsca, gdzie ma się zgrupować w czasie trwania napadu […] Za każdego Ukraińca zamordowanego czy to przez Polaków, czy też Niemców stracić 100 (stu) Polaków”.

Był to de facto sygnał do rozpoczęcia «Genocidium Atrox» — i.e. ludobójstwa popełnionego przez Ukraińców na Polakach, zwanego „wołyńskim”.

Zaraz potem, w 03.1943 UPA wydało apel skierowany do członków kolaboracyjnej niem. Ukrainische Hilfspolizei o dezercję i wstępowanie w szeregi UPA. Być może nawet 10,000 Ukraińców tak uczyniło.

Taktykę ludobójczych Ukraińców uszczegółowiał rozkaz dowódcy UPA na Wołyniu, Dmytro Kłaczkiwskiego ps. „Kłym Sawur” z 06.1943, który przewidując klęskę Niemiec w wojnie z Rosją, wyjaśniał i rozkazywał: „Powinniśmy przeprowadzić wielką akcję likwidacji polskiego elementu. Przy odejściu wojsk niemieckich należy wykorzystać ten dogodny moment dla zlikwidowania całej ludności męskiej w wieku od 16 do 60 lat […] Tej walki nie możemy przegrać, i za każdą cenę trzeba osłabić polskie siły. Leśne wsie oraz wioski położone obok leśnych masywów powinny zniknąć z powierzchni ziemi”.

Wołyń spłynął polską krwią. Dziesiątki tysięcy Polaków zostało przez Ukraińców zamordowanych — przy bierności Niemców — w niezwykle barbarzyński sposób. Setki wsi spłonęły.

Choć rozkaz Szuchewycza i apel UPA formalnie nie były skierowane do oddziałów niem. Ukrainische Hilfspolizei w niem. Distrikt Galizien — tam bowiem w 1943 ludobójcza OUN nie powołała zbrojnego ramienia pod nazwą UPA, ale formowała oddziały zbrojne pod eufemistyczną nazwą, by „nie drażnić” Niemców, ukr. Українська Народна Самооборона (pl. Ukraińska Narodowa Samoobrona), i.e. UNS — ale de facto również i tam ludobójcy ukraińscy, „bezrobotni” po zakończeniu niem. «Aktion Reinhardt», dezerterowali i wstępowali do UNS. Dowódcą UNS był wówczas niejaki Aleksander Łucki ps. „Andrijenko”, degenerat o podobnej „ścieżce kariery”, co wspomniany ludobójca, Roman Szuchewycz — od niem. Sondergruppe Nachtigall, przez niem. Schutzmannschaftsbataillon 201, gdzie doświadczenia nabywali przy eksterminacji Żydów, do UNS. Jego rozkazy w okolicy Brzeżan realizował niejaki Hryhorij Golasz ps. „Bej”, o którym wiadomo wiele, ale prawie nic z lat 1941‐1943, gdy niem. Ukrainische Hilfspolizei współuczestniczyła w realizacji niem. «Endlösung der Judenfrage» — być może dlatego, że jego brat Stepan, który przeżył i zamieszkał w Stanach Zjednoczonych, był przez lata wyróżniającym się członkiem Spółki Wydawniczej „Litopys UPA”, gloryfikującej ludobójczą działalność OUN/UPA.

I właśnie wówczas, ok. 06.1943, UNS — a także lokalne ugrupowania ukraińskie, funkcjonujące m.in. pod inną eufemistyczną nazwą ukr. Самооборонні кущові відділи (pl. Jednostka samoobrony), i.e. SKW, mające charakter wiejskiej milicji — skierowały swoją uwagę na Polaków. UNS nie miała zresztą wtedy nic innego do roboty, bowiem — jak potwierdza to nawet ukraińska Wikipedia — „podczas ostatnich miesięcy 1943 oddziały UNS nie prowadziły operacji zbrojnych, w związku z wprowadzeniem 02.10.1943 przez Niemców w Galicji systemu [odpowiedzialności zbiorowej] egzekucji 10 zakładników za zabójstwa każdego żołnierza niemieckiego lub przedstawiciela władz”. Polacy nie uczestniczyli w strukturach okupacyjnej władzy.

Pierwsze ataki na Polaków w rejonie Brzeżan miały miejsce w 10.1943. Rozpoczęto od ataków na kapłanów rzymskokatolickich. 12.10.1943 w wiosce Skomorochy, ok. 5 km od jego Sarnek Dolnych, Ukraińcy zamordowali ks. Tadeusza Strońskiego, i jeszcze tego samego dnia wiosce Bybło, ok. 10 km od Sarnek, ks. Antoniego Wierzbowskiego. W tymże 10.1943 ludobójcy ukraińscy zdołali jeszcze zaatakować oddaloną o ok. 10 km na południe wieś Bołszowce i zamordować — przy użyciu siekier i noży — 16 rodzin polskich, i.e. ok. 70 Polaków. Miały również miejsce jednostkowe mordercze ataki na jego parafian w Sarnkach Dolnych.

Na początku 1944 — wobec rozpoczęcia 24.12.1943 przez Rosjan strategicznej ofensywy zwanej operacją dnieprowsko–karpacką, która miała doprowadzić do przesunięcia frontu walk niemiecko–rosyjskich w głąb niem. Distrikt Galizien i ustalenia ok. 17.04.1944 linii walk ok. 70 km na wschód od jego parafii — ludobójca „Taras Czuprynka” Szuchewycz wydał rozkaz objęcia «Genocidium Atrox» Galicji Wschodniej. Temu miało służyć m.in. przemianowanie UNS na grupę operacyjną OUN/UPA „UPA‐Zachód”. Pierwszym dowódcą „UPA‐Zachód” został wspomniany Aleksander Łucki ps. „Andrijenko”, by już w 01.1944 zostać zastąpionym przez innego ludobójcę, Wasyla Sydora ps. „Szełest”, który rozkazał „nieustannie uderzać w Polaków aż do wyniszczenia ich do ostatniego z tych ziem”. I on, „wybitny” Ukrainiec, przeszedł podobną drogę szlifowania ludobójczego fachu — od niem. Sondergruppe Nachtigall, przez niem. Schutzmannschaftsbataillon 201, do «Genocidium Atrox» — co jego szef, Szuchewycz.

I wówczas ludobójcza OUN/UPA zaatakowała jego wieś.

Dzień wcześniej, w nocy z 17‐18.02.1944, OUN/UPA uderzyła na polską wieś Ludwikówka, ok. 5 km na zachód od Sarnek Dolnych, w kierunku Bursztyna. Źródła podają, że wieś „spalono doszczętnie […] zginęło około 300‐500 osób, a od 100‐200 młodzieży i dzieci miało zamarznąć ratując się ucieczką w nocy”. Inne uszczegółowiają: „Mordowali ludzi w straszliwy sposób. Małe dzieci nadziewali na widły i żywcem wrzucali do ognia, a ludzi dorosłych palili w ich własnych domach albo wpędzali do stodoły i tam podpalali”.

19.02.1944 ludobójcy ukraińscy zaatakowali Sarnki Dolne.

Wtargnęli na plebanię.

Mieli go torturować.

A po torturach zastrzelić.

Wraz z nim ludobójcy z OUN/UPA zamordowali 16 innych Polaków.

Wieś spalono.

Proboszcz parafii Bursztyn, ks. Stanisław Stankiewicz, pisał w piśmie z 24.04.1944 do swej Kurii Metropolitalnej we Lwowie, że w Sarnkach Dolnych „pozostali parafianie, w obawie o życie, poczynili starania celem zmiany obrządku. Zrobili najazd na moją plebanię i siłą odebrali księgi metrykalne urodzonych urzędu parafialnego Sarnki Dolne i przewieźli je do urzędu parafialnego ob[rządku] gr[eckokatolickiego] w Sarnkach Średnich […] Składali oni nadto przysięgę: na wierność narodowi ukraińskiemu i religii gr[ecko]kat[olickiej]”.

12.10.2007 ludobójca Roman Szuchewycz został pośmiertnie nagrodzony tytułem Bohatera Ukrainy. W 12.2020 Rada Najwyższa Ukrainy w uchwale uznała ludobójcę Dymitra Kłaczkiwskiego „kierownikiem Ukraińskiej Powstańczej Armii na Wołyniu i uczestnikiem walk o niepodległość Ukrainy w XX wieku”. 10.12.2017, w imieniu „Rady Koordynacyjnej ds. Upamiętnienia Odznaczonych Rycerzy OUN i UPA”, ludobójca Wasyl Sydor odznaczony został pośmiertnie we Lwowie Srebrnym Krzyżem Zasługi Wojskowej UPA I klasy (nr 009). W kilku miejscowościach owym łac. „hostis humani generis” wystawiono pomniki i tablice pamiątkowe — e.g. w Bednarowie wystawiono pomnik ludobójcy Aleksandrowi Łuckiemu, we Lwowie Hryhorijowi Golaszowi tablicę pamiątkową — nazwano ulice i szkoły ich imieniem.

łac. „O Tempora! O mores!”