Od 1936 prowadził parafię w Potoku Górnym, w ówczesnym pow. Biłgoraj, w woj. lubelskim, na południowym skraju długiego na ok. 120 km i szerokiego na ok. 20 km pasu lasów, ciągnącego się od Wisły w kierunku południowo–wschodnim aż do Lwowa, którego część stanowią i.a. Puszcza Solska i Lasy Janowskie. Była to spora wieś, w 1939 zamieszkała w 1939 przez szacunkowo ok. 2,300 osób, z czego ok. 1,500 stanowili rzymskokatoliccy Polacy, ok. 700 prawosławni Ukraińcy, i ok. 100 Żydzi.

Po niemieckim i rosyjskim najeździe na Rzeczpospolitą w 09.1939 i rozpoczęciu II wojny światowej, do Potoku Górnego ok. 15.09.1939 wkroczyli Niemcy. Ale prawd. już 27.09.1939, na podstawie tajnych ustaleń ludobójczego paktu Ribbentrop–Mołotow z 23.08.1939, Niemcy ustąpili i do wsi weszli Rosjanie. Następnego dnia wszelako, i.e. 28.09.1939, ci sami zbrodniarze w drugim traktacie Ribbentrop–Mołotow, „o granicach i przyjaźni Niemcy–Rosja”, sprecyzowali wzajemne zobowiązania i ok. 05‐06.10.1939 Rosjanie wycofali się na wschód, za Bug. Rozpoczęła się okupacja niemiecka.

Potok Górny znalazł się w niem. Kreishauptmannschaft Biłgoraj (pl. powiat Biłgoraj) w ramach niem. Distrikt Lublin (pl. dystrykt Lublin), wchodzącego w skład okupowanego i zarządzanego przez Niemców quasi‐państwa, zwanego niem. Generalgouvernement (pl. Generalne Gubernatorstwo), i.e. GG. niem. SS‐ und Polizeiführer (pl. Dowódca SS i Policji) w niem. Distrikt Lublin, i de facto zastępcą gubernatora tego dystryktu, został jeden z największych zbrodniarzy w historii ludzkości, Austriak, Odilo Lotario Globočnik, którego jeden z historyków określił jako „najpodlejszego osobnika w najpodlejszej organizacji, jaka kiedykolwiek istniała”.

Niemcy natychmiast wprowadzili terror wobec ludności polskiej. Jednym z jego celów była próba złamania wpływów Kościoła rzymskokatolickiego i polskiej kultury. Wyrażał się on e.g. także wyraźnym faworyzowaniem ukraińskiej ludności. Polityka wspierania żywiołu ukraińskiego może najbardziej uwidoczniała się w polityce społecznej GG. Niemcy dozwoli na działalność organizacji społeczno–charatytywnych, ale tylko Ukraiński Komitet Centralny UCK był finansowany częściowo z budżetu GG. Dodatkowo mógł korzystać ze środków spółdzielni ukraińskich. Polska Rada Główna Opiekuńcza RGO i Żydowska Samopomoc Społeczna ŻSS musiały polegać wyłącznie na dobrowolnych wpłatach darczyńców. W rezultacie polskie i żydowskie organizacje mogły prowadzić tylko działalność charytatywną: wspierając dożywianie, pomoc dla uchodźców, etc. Ukraińcy przy pomocy funduszy GG budowali zaś ukraińskie szpitale, sierocińce, żłobki, szkoły. W niektórych regionach niem. Distrikt Lublin Niemcy de facto przywrócili politykę ukrainizacji, swoje źródła mającej w 1918, pod koniec I wojny światowej, gdy 09.02.1918 okupacyjne Państwa Centralne, i.e. Cesarstwo Niemieckie i Monarchia Austro–Węgierska, zawarły traktat w Brześciu nad Bugiem z dopiero co raczkującym, sezonowym państwem ukraińskim, ze stolicą w Kijowie, w którym prawem „kaduka” przyznano Chełmszczynę Ukrainie, z pominięciem Polaków. W wielu miejscach odbierano szkoły z rąk polskich i przekazywano je w ręce ukraińskie. Niekiedy wyrzucano z parafii księży katolickich i zamieniano kościoły na cerkwie prawosławne. Prowadziło to wzmożenia konfliktu polsko–ukraińskiego. Nie mogło być inaczej, skoro na drzwiach wejściowych poczekalni dworca głównego w stolicy GG, Krakowie, widniał napis: niem. „Nur für Deutsche aus dem Reich, Volksdeutsche und Ukrainer” (pl. „Tylko dla Niemców z Rzeszy, volksdeutschów i Ukraińców”).

W Potoku Górnym, siedzibie gminy o nazwie tej wsi, wyrazem polityki represji wobec Polaków i Kościoła rzymskokatolickiego było m.in. powierzenie funkcji wójta i sekretarza gminy Ukraińcom, Janowi Jaceczko i Dymitrowi Byk (lub Banno).

Już od 1939 udzielał pomocy rodzinom wojskowych, którzy nie powrócili do domów po polskiej klęsce w 09.1939, być może ginąc, dostając się w ręce rosyjskie bądź niemieckie jako jeńcy.

W 1939 i 1940 na Lubelszczyźnie pojawiły się tysiące Polaków, wyrzucanych z pociągów — niekiedy w szczerym polu — jadących z polskich województw zachodnich i północnych, które zostały bezpośrednio włączone do Rzeszy Niemieckiej, jako jej nowe prowincje, albo części już istniejących prowincji. W szczególności od 04.12.1939 do 1941, Niemcy wyrzucili do GG z tzw. niem. Reichsgau Wartheland (pl. Okręg Rzeszy Kraj Warty), czyli nowej prowincji utworzonej w okupowanej przez Niemców Wielkopolsce, ponad 280,000 Polaków. W tym do końca 12.1939, czasie wyjątkowo mroźnej zimy 1939/1940, deportowali ogółem 87,883 osób w ok. 80 transportach. Niemcy wyrzucali szczególnie przedsiębiorców, ziemian, mieszczan, wraz z całymi rodzinami, którym rabowano majątki, mieszkania, na ich miejsce sprowadzając — na podstawie wspomnianych paktów przyjaźni Ribbentrop–Mołotow — Niemców z okupowanych przez Rosjan krajów bałtyckich, Wołynia, Galicji, Podlasia, a później nawet z Bessarabii. Wysiedlenia i deportacje stanowiły część niemieckiego planu niem. Generalsiedlungsplan (Eng.

Generalny Plan Przesiedleńczy), i.e. germanizacji okupowanych polskich ziem.

Jakaś część tych nieszczęśników — być może wyrzucona z pociągu na linii Łódź‐Lwów i przeprowadzona przez most na Sanie — znalazła się na terenie jego parafii. Im też udzielał pomocy.

Część deportowanych stanowili Żydzi. M.in. ok. 250 z nich znalazło schronienie w Tarnogrodzie, oddalonym o ok. 13 km na wschód od Potoku Górnego. Zaopiekowała się nimi żydowska samopomoc ŻSS, działająca pod auspicjami niem. Judenrat (pl. Rada Żydowska), powołanej przez Niemców w 1939 — ku częściowej satysfakcji Żydów, którym wydawało się, że w ten sposób otrzymują prawo do samorządu, niezależnego od otaczającej ich większości polskiej. W niem. Kreis Biłgoraj Niemcy nie organizowali gett, ale wydawali rozporządzenia, realizowane przez niem. Judenrat, które coraz bardziej i brutalniej skutecznie nakładały restrykcje na Żydów. Szczególnego wymiaru owa polityka nabrała już po niemieckim ataku 22.06.1941 na uprzedniego sojusznika, Rosjan, i rozpoczęciu wojny niemiecko–rosyjskiej; po 15.10.1941, gdy zaczęła obowiązywać „ustawa o ograniczeniu pobytu” w GG, podpisana przez niem. Generalgouverneur (pl. Generalny Gubernator) GG, Hansa Franka, zgodnie z którą „Żydzi, którzy bez upoważnienia opuszczają wyznaczoną im dzielnicę, podlegają karze śmierci. Tej samej karze podlegają osoby, które takim Żydom świadomie dają kryjówkę”, oraz „Podżegacze i pomocnicy podlegają tej samej karze jak sprawca, czyn usiłowany karany będzie jak czyn dokonany. W lżejszych wypadkach można orzec ciężkie więzienie lub więzienie”.

Źródła podają, iż mimo tego udzielał, w miarę możliwości, pomocy i schronienia Żydom.

Na przełomie 1941/1942 Niemcy rozpoczęli realizację ludobójczego planu niem. «Endlösung der Judenfrage» (pl. Ostateczne rozwiązanie kwestii żydowskiej), i.e. fizycznej eksterminacji ludności żydowskiej. 09.08.1942 Niemcy wywieźli ok. 1,500 Żydów z Tarnogrodu — na chłopskich wozach — do powiatowego Biłgoraja, a stamtąd, wraz z ok. 1,000 miejscowych Żydów, do stacji kolejowej Zwierzyniec na linii Lublin‐Lwów, gdzie wszystkich załadowano wagonów towarowych. Stamtąd zawieziono ich do niem. Vernichtungslager (pl. obóz zagłady) VL Belzec, założonego przez wspomnianego ludobójcę, Odilo Globočnika, we wsi Bełżec, na granicy niem. Distrikt Lublin i niem. Distrikt Galizien (pl. dystrykt Galicja). Funkcje strażnicze i wykonawcze w VL Belzec pełnili niem. SS‐Wachmannschaften (pl. Zespoły Strażnicze SS), przeszkolone w niem. SS‐Ausbildungslager Trawniki (pl. Obóz szkoleniowy SS Trawniki), głównie Ukraińcy. W VL Belzec Żydów zamordowano. Wówczas do Tarnogrodu zagnano ok. 1,000 Żydów z okolicznych wsi, w tym Potoku Górnego. Następnie wszystkich wygnano 02.11.1942, tą samą drogą, do VL Belzec — przy czym ok. 300 Niemcy zamordowali w trakcie wywózki do Biłgoraja. Niemiecki powiatowy nadzorca mógł raportować, że jego niem. Kreis Biłgoraj był niem. „Judenfrei” (pl. „wolny od Żydów”).

Niektórzy Żydzi aliści zdołali się ukryć. Źródła podają, że kilku z nich, poszukiwanych i tropionych przez Niemców i Ukraińców, udzielał pomocy, mimo grożącej mu — na podstawie wspomnianego dekretu Hansa Franka — śmierci. Współpracował już wówczas z konspiracyjną , niepodległościową Armią Krajową AK (część Polskiego Państwa Podziemnego), będąc jej kapelanem. Wspólpracował także z inną polską, konspiracyjną organizacją — Batalionami Chłopskimi BCh.

Gdy parafianom groziły aresztowania za niedostarczenie kontyngentu dla Niemców, zgłosił się na zakładnika i został zatrzymany w więzieniu. Niemcy ogłosili, że nie zostanie wypuszczony, dopóki mieszkańcy wsi nie wywiążą się z grabieżczego kontyngentu. Parafianie przekazali wszystkie zapasy zboża, jakie posiadali.

niem. SS‐ und Polizeiführer Odilo Globočnik nie pozostawał bezczynny. Organizowano obławy na ukrywających się, w dużej mierze w lasach, Żydów — w szczególności na obszarze niem. Kreis Biłgoraj. Represje objęły też polskie wioski, udzielające wsparcia rosnącemu polskiemu ruchowi oporu, w tym partyzantom, których oddziały pomagały ukrywającym się Żydom. 13.10.1942 niemieccy i współdziałający z nimi ukraińscy zbrodniarze wkroczyli do jego Potoku Górnego. Mieszkańcom nakazano zebrać się pod budynkiem gminy. Mężczyzn ustawiono w dwuszereg. Jeden z niemieckich oficerów oskarżył mieszkańców wioski o napad rabunkowy na kancelarię gminy, o ukrywanie partyzantów i oświadczył, że w celu powstrzymania podobnych praktyk 10 wybranych mężczyzn zostanie rozstrzelanych. Ofiary losowo wyciągnięto z szeregu, po czym Niemcy i Ukraińcy przeprowadzili publiczną egzekucję.

W 12.1942 Globočnik przeniósł swe główne zainteresowanie na niem. Aktion Zamość (pl. Akcja Zamość), czyli szereg operacji wysiedleńczych i pacyfikacyjnych polskich wsi na Zamojszczyźnie, w ramach niem. Generalplan Ost (pl. Generalny Plan Wschodni), niemieckiego programu osiedleńczego i germanizacyjnego — kolejnej odmiany wspomnianego niem. Generalsiedlungsplan — w celu zdobycia niem. Lebensraum (pl. przestrzeń życiowa) dla niemieckiej niem. Herrenvolk (pl. rasa panów). Zamierzano wysiedlić setki tysięcy Polaków, a na ich miejsce sprowadzić niemieckich kolonistów. Razem Niemcom udało się, przy pomocy ukraińskich kolaborantów, wysiedlić 100,000‐110,000 Polaków, w tym 30,000 dzieci, z których część — uznanych za najbardziej „czyste” rasowo — odebrano rodzicom i oddano rodzinom w głębi Niemiec.

Ale nie wszystko poszło po myśli Niemców. Pierwszy etap niem. Aktion Zamość zaczął się 28.11.1942 i objął 116 polskich wiosek, z których ok. 21% wysiedlonych przeznaczono do eksterminacji i wysłano do obozów koncentracyjnych. Etap zakończył się 03.1943. Spotkał się aliści ze zbrojną reakcją polskich sił partyzanckich, zgrupowanych głównie w Puszczy Solskiej — oddziałów AK, BCh i komunazistowskiej Gwardii Ludowej GL. W 12.1942 rozpoczęło się powstanie zamojskie, w którym odpowiedzią polskich partyzantów na wysiedlenia było atakowanie wiosek niemieckich i ukraińskich kolonistów.

Dopiero więc w 06.1943, gdy zakończył „działalność” obóz zagłady VL Belzec, Niemcy rozpoczęli drugą fazę niem. Aktion Zamość, pod kryptonimem niem. Aktion Werwolf (pl. Akcja Wilkołak). Miała doprowadzić nie tylko do wysiedlenia wszystkich Polaków, ale także niemiecką kolonizację „oczyszczonego obszaru” i stworzenie strefy ochronnej, bariery z wiosek, w których zamierzano osiedlić przyjazną Niemcom społeczność ukraińską. Ta część operacji realizowana była pod kryptonimem niem. „Ukraineraktion” (pl. „Akcja ukraińska”), i obejmowała niem. Kreis Biłgoraj.

Trochę wcześnie, bo w 02.1943, w sąsiadującym z niem. Distrikt Lublin niem. Generalbezirk Wolhynien–Podolien (pl. Okręg generalny Wołyń–Podole), należącym do okupacyjnego niem. Reichskommissariat Ukraine (pl. Komisariat Rzeszy Ukraina), Roman Szuchewycz ps. „Taras Czuprynka”, komendant ukraińskiej, ludobójczej organizacji OUN/UPA, który w 1941 był członkiem ukraińskiej niem. Sondergruppe Nachtigall (pl. Grupa Specjalna Słowik) — jednostki niem. Wehrmacht (pl. Siły Zbrojne) biorącej udział w niemieckim ataku na Rosjan w 1941, oskarżanej o uczestnictwo w pogromie Żydów we Lwowie w 1941 — a później członkiem niem. Schutzmannschaftsbataillon 201 (pl. 201. Batalion Zespołu ochrony) — odpowiedzialnego za mordy Żydów i ludności cywilnej na terytorium Białorusi — wydał rozkaz: „Akcję wytępienia [Polaków] przeprowadzić należy na zasadach następujących: Wsie polskie mają być palone, ich zaś ludność wycinana w pień. Napady na miasta nastąpią w biały dzień, nie zaś w nocy. We wsiach mieszanych należy likwidować samą ludność polską, zagrody natomiast palić tylko w takich wypadkach, jeśli są one o 15 metrów i gdy w ogóle nie grozi przerzucenie się ognia na sąsiednie budynki ukraińskie. Ludność ukraińska otrzyma wskazówki co do miejsca, gdzie ma się zgrupować w czasie trwania napadu […] Za każdego Ukraińca zamordowanego czy to przez Polaków, czy też Niemców stracić 100 (stu) Polaków”.

Był to de facto sygnał do rozpoczęcia «Genocidium Atrox» — i.e. ludobójstwa popełnionego przez Ukraińców na Polakach, zwanego „wołyńskim”.

Zaraz potem, w 03.1943 UPA wydało apel skierowany do członków kolaboracyjnej niem. Ukrainische Hilfspolizei (pl. Ukraińska Policja Pomocnicza), w niektórych regionach określanej też jako niem. Schutzmannschaft (pl. Bataliony ochrony), i.e. Schuma — o dezercję i wstępowanie w szeregi UPA. Być może nawet 10,000 Ukraińców tak uczyniło.

Wołyń spłynął polską krwią. Dziesiątki tysięcy Polaków zostało przez Ukraińców zamordowanych — przy bierności Niemców — w niezwykle barbarzyński sposób. Setki wsi spłonęły.

Gdy «Genocidium Atrox» osiągała swe apogeum — 11.07.1943, w „krawawą niedzielę” ludobójcy OUN/UPA zaatakowali ok. 99 polskich wsi —rozpoczynała się niem. Aktion Werwolf. Specjalną gorliwością w tej drugiej wyróżnili się wspomniani dwaj Ukraińcy, Jan Jaceczko i Dymitr Byk, odpowiednio wójt i sekretarz gminy Potok Wielki (w tej wsi mieszkało już tylko ok. 1,730 osób). Mieli i.a. przygotowywać listy osób do wysiedlenia w ramach niem. Aktion Werwolf. Mieli też utrzymywać kontakty z ukraińskimi ludobójcami z OUN/UPA. Wówczas — gdy do niem. Distrikt Lublin zaczęły docierać informacje o ludobójstwie na Wołyniu, przynoszone często przez straumatyzowanych polskich uciekinierów, którzy niejednokrotnie z rąk ukraińskich barbarzyńców potracili całe rodziny — oddział BCh z oddalonych o ok. 8 km Lipin Górnych podjął decyzję o ich likwidacji. Obaj Ukraińcy, a także Katarzyna Byk i Mikoła Jaceczko, zostali 17.12.1943 zastrzeleni.

Dwa dni później Niemcy i Ukraińcy przeprowadzili akcję odwetową. O 06:00 rano otoczyli trzy sąsiadujące wsi: Potok Górny, Dąbrówkę i Zagródki, pośrodku między którymi znajdował się jego kościół parafialny i plebania. Akcję przeprowadziła prawd. jednostka 25. Pułku Policji «SS» — i.e. niem. Die Schutzstaffel der NSDAP (pl. Oddział ochronny NSDAP), paramilitarnej formacji podległej rządzącej w Niemczech Narodowosocjalistycznej Niemieckiej Partii Robotników NSDAP — z Lublina, wzmocniona agentami niemieckiej żandarmerii, Ukraińcami z niem. Ukrainische Hilfspolizei, i kilkoma cywilnymi Ukraińcami z okolicznych miejscowości. Główną rolę odegrał Ukrainiec, Wołodymyr Darmochwał, nie będący wprawdzie dowódcą oddziału — te role były zarezerwowane dla Niemców — ale de facto kierujący pacyfikacją. Oddział zresztą przeszedł do lokalnej historii pod określeniem „darmochwalców”.

Świadkowie opisywali jego ostatnie chwile: „19 grudnia 1943 r. oddział […] pozostający na służbie niemieckiej, dowodzony przez Włodzimierza Darmochwała oraz policja ukraińska pod wodzą komendanta powiatowego Iwana Jurkiwa, a także żandarmi z posterunku w Tarnogrodzie spacyfikowali wsie: Potok Górny, Dąbrówkę i Zagródki […] Gdy Ukraińcy przybyli na plebanię, ksiądz odmawiał brewiarz. Oddali strzał w kierunku drzwi kuchennych, po czym aresztowali księdza, pod zarzutem ukrywania bandytów.

[…] Esesmani domagali się, aby ksiądz wydał im ukrywających się partyzantów oraz Żydów, jak również wskazał, gdzie jest ukryta broń. Ks. Nowosad nie wydał nikogo.

[…] Oprawcy dołączyli księdza do innych aresztowanych osób, które ustawili w szeregu. Ksiądz wyjął wtedy krzyż, który miał przy sobie, pocałował go i podał go do pocałowania pozostałym aresztowanym.

Po pewnym czasie Ukraińcy wywołali księdza z szeregu, mówiąc: «Pastor z nami!»”.

Inny wspominał: „Siedząc w organach, usłyszałem, jak drzwi kościoła się otworzyły i przez szpary w organach zobaczyłem jak czterech Ukraińców z bronią gnało ks. Nowosada na strych kościoła. Szli szybko. Po jakimś czasie usłyszałem strzały na strychu kościoła”.

Jeszcze inny uzupełniał: „Mordowali księdza, bijąc go karabinem po głowie, zdzierano mu paznokcie, wyciągano obcęgami żyły, zdarto mu cześć skóry z pleców. Całe ciało miał pokłute ostrym narzędziem, a na końcu z bardzo bliska strzelono mu w tył głowy, roztrzaskując ją. Ksiądz piszczał i krzyczał, gdyż bardzo cierpiał”.

Tego dnia niemieccy i ukraińscy ludobójcy zamordować mieli w kościele 19 innych mieszkańców wioski oraz sprofanować świątynię. Według innych źródeł razem ofiar pacyfikacji było więcej, 21, a nawet 59.

Wołodymyr Darmochwał przeżył wojnę i przedostał się do Stanów Zjednoczonych. W Nowym Jorku do dziś istnieje restauracja „Veselka” (z ukr. веселка, i.e. pl. tęcza), na stronie której można przeczytać: „Veselka […] założona została przez Wołodymyra i Olgę Darmochwał w 1954. Wołodymyr i jego żona pod koniec lat 1940. jako uchodźcy znaleźli dom w osiedlu Małej Ukrainie w East Village na Manhattanie […] Ciesząc się uznaniem kulinarnym, Veselka pozostaje w ścisłym związku z lokalną społecznością ukraińską, zatrudniając ukraińskich pracowników i stale wspierając organizacje zajmujące się ukraińską działalnością humanitarną”.

łac. „O Tempora! O mores!”