Po niemieckiej i rosyjskiej inwazji Polski w 09.1939 i rozpoczęciu II wojny światowej, Przemyśl — gdzie kończył przygotowania do kapłaństwa w greckokatolickim seminarium duchownym — w rezultacie ludobójczej umowy niemiecko–rosyjskiej z 23.08.1939, określanej jako pakt Ribbentrop–Mołotow, potwierdzonej 28.09.1939 tzw. „Traktatem o granicach i przyjaźni Niemcy–Rosja”, zwanym też 2. paktem Ribbentrop–Mołotow, stał się miastem granicznym między terytoriami przyznanymi sobie na mocy owych traktatów przez obu okupantów. Część na lewym brzegu rzeki San okupowali Niemcy, natomiast część prawobrzeżną — gdzie znajdowało się seminarium — przypadło Rosjanom. Rosjanie prawie natychmiast seminarium zamknęli i klerycy w nim studiujący, w 08.1939 znajdujący się na wakacjach, już prawd. do Przemyśla w 09‐10.1939 nie powrócili.

Przebywał wówczas prawd. w domu rodzinnym, w wiosce Raniowice, ok. 4 km od powiatowego miasta Drohobycz w polskim woj. lwowskim. W Raniowicach w 1939 mieszkało szacunkowo ok. 1,100 osób, przy czym 90% mieszkańców stanowili greckokatoliccy Ukraińcy, a ok. 8% rzymskokatoliccy Polacy. Poza tym mieszkało tam prawd. kilkanaścioro Żydów. Rosjanie represjom poddali szczególnie Polaków, dokonując aresztowań polskiej inteligencji, nauczycieli, lekarzy, ziemian, urzędników państwowych, leśników, policjantów, a także rodzin polskich wojskowych. Wielu innych Polaków stało się ofiarami czterech wielkich fal deportacji „na Syberię”. W relacjach — w szczególności o pierwszej, największej deportacji z 02.1940 — często pojawia się informacja, iż „przychodzili nocą, bez uprzedzenia i zabierali całe rodziny, od niemowląt po staruszków”. „Gdy wyszliśmy na podwórze matce pozwolili zajrzeć do skrzyni — była niestety pusta, bo nasi sąsiedzi zdążyli ją już opróżnić. Praktycznie nie zabraliśmy niczego, bo nie pozwolili nam poruszać się po domu […] Były wtedy duże zaspy i silny mróz”.

Dwa miesiące po pierwszej deportacji, 05.04.1940, rosyjski ludobójca, Ławrentij Beria, szef ros. Народный комиссариат внутренних дел (pl. Ludowy Komisariat Spraw Wewnętrznych), i.e. NKWD, w piśmie nr 1180/B22 przesłał do zatwierdzenia przez władze Rosji — ros. Рада Народных Комиссаров (pl. Rada Komisarzy Ludowych), i.e. RKL — dwa projekty: „Postanowienie RKL ZSRS o wysiedleniu z zachodnich obwodów USRS i BSRS rodzin osób znajdujących się w obozach jeńców wojennych i więzieniach oraz uchodźców z centralnej Polski nie przyjętych przez władze niemieckie” oraz „Porządek wysiedlenia osób ujętych w postanowieniu RKL ZSRS z 2 marca 1940 nr 285127”. 10.04.1940, uchwałą nr 497‐177ss RKL zatwierdziła „Porządek wysiedlenia”, i kolejną nr 497‐178ss, wyznaczyła termin jej rozpoczęcia na poranek 13.04.1940. Do deportacji, jak podaje jedno ze źródeł „zakwalifikowano rodziny osób przebywających w obozach dla jeńców wojennych i więzieniach, a także rodziny byłych oficerów polskiej armii, policjantów, pracowników więzień, żandarmów, zwiadowców, byłych właścicieli ziemskich, fabrykantów, pracowników aparatu administracyjnego, uczestników kontrrewolucyjnych organizacji powstańczych”. W rezultacie do Kazachstanu deportowano 60,667‐61,092 osób, wśród których ok. 68% stanowili Polacy, ok. 13% Białorusini, ok. 12% Ukraińcy i ok. 4% Żydzi.

I wówczas do Kazachstanu wywiezieni zostali — NKWD, antycypując przyjęcie ww. uchwał rosyjskiej RKL, dokonało tego 04.04.1940 — w tej ludobójczej deportacji, zgodnej ze standardowymi rosyjskimi metodami rozwiązywania konfliktów społecznych i politycznych, jego „rodzice i rodzina”. Prawd. więc spełniali — jako Ukraińcy — kryteria kwalifikacyjne wywożonych. Ojciec z zesłania wrócił w 1946; matka już nie.

Uniknął, w nieznanych okolicznościach, deportacji. Być może, jako wykształcony kleryk — a działo się to czasie, gdy rozpoczynała się inwigilacja księży i zakonników, na duchowieństwo nałożono wysokie podatki oraz usunięto nauczanie religii ze szkół — okazał się przydatny okupacyjnym władzom rosyjskim, wiadomo bowiem, że w tym właśnie czasie podjął pracę w jakimś banku w Drohobyczu. Drohobycz był w 1939 dość zamożnym miastem, w związku z wydobywaniem w okolicy zasobów ropy naftowej. Mieszkało w nim szacunkowo ok. 37,000 osób, z czego ok. 34% stanowili Polacy, ok. 25% Ukraińcy i ok. 38% Żydzi. Polacy wspominają, że w Drohobyczu „Żydzi, Ukraińcy i czerwoni Polacy” witali wkraczające w 1939 rosyjskie oddziały „z entuzjamem”. „Bramy tryumfalne, czerwone płachty i portrety komunistycznych władców stały się wystrojem miast, a butne grupy żydowskie i ukraińskie na każdym kroku podkreślały, że na "Zapadnoj Ukrainie" skończyła się okupacja polska, a rozpoczęła władza ukr. "рабочих і крестян" (pl. robotników i chłopów)”. Żydowskie źródła podają, że „wyższe stanowiska zajęli przedstawiciele mniejszości ukraińskiej, natomiast Żydom pozostawiono średni szczebel administracji, przeznaczony dla profesjonalistów”. Mimo tego, być może właśnie wówczas, na skutek przeżyć, podjął współpracę z konspiracyjnym, ukraińskim ruchem nacjonalistycznym, symbolizowanym przez ludobójczą organizację OUN. Źródła ukraińskie podają, że również „prowadził konspiracyjną posługę duszpasterską i pracę patriotyczną”, acz nie wiadomo, co to mogło oznaczać.

Po niemieckim ataku 22.06.1941 na uprzedniego sojusznika, Rosjan, już 24.06.1941 wspomniany rosyjski ludobójca, Ławrientij Beria, wydał rozkaz rozstrzelania wszystkich więźniów politycznych przetrzymywanych w „zachodnich obwodach ZSRR”, i.e. na okupowanych przez Rosjan ziemiach polskich, „których ewakuacja w głąb kraju była niemożliwa”. W Drohobyczu funkcjonariusze NKWD, niejako antycypując ów rozkaz, mordy więźniów rozpoczęli już 22.06.1941. Polska Okręgowa Komisja Badania Zbrodni Przeciwko Narodowi Polskiemu, i.e. OKBZpNP, w Łodzi, szacowała liczbę ofiar na 200‐600, acz niektóre szacunki mówią nawet of 1,200 zamordowanych.

Niemcy do Drohobycza wkroczyli 30.06.1941. Zaraz potem, 01‐02.07.1941, miał miejsce, przy bierności Niemców, pogrom Żydów, oskarżanych przez ludność, głównie ukraińską, o kolaborację z Rosjanami i udział w mordzie więziennym — nie bezzasadnie — zwany ukraińską ukr. Погулянка (pl. pohulanka). W czasie ok. 24 godzin śmierć ponieść miało ok. 47 osób, głównie inteligencji — nauczycieli, lekarzy, prawników i inżynierów. Kilka dni później Niemcy, w lasach w okolicy miasta, rozstrzelali kolejnych 43 Żydów.

Rozpoczynała się okupacja niemiecka. Równolegle w oddalonym o ok. 75 km Lwowie OUN podjął próbę utworzenia państwa ukraińskiego. 30.06.1941 ogłoszono bowiem ukr. Акт відновлення Української Держави (pl. Akt odnowienia Państwa Ukraińskiego), z aprobatą greckokatolickiego ordynariusza archieparchii lwowskiej, abpa Andrzeja Szeptyckiego. Akt kończył się słowami „Sława bohaterskiej Armii Niemieckiej i jej Führerowi Adolfowi Hitlerowi!”. Natychmiast powołano ukr. Українська народна міліція (pl. Ukraińska Milicja Ludowa), i.e. UML, która m.in. wzięła udział w żydowskich pogromach we Lwowie. Po 12 dniach Niemcy wybili Ukraińcom marzenia o niepodległym państwie i aresztowali cały skład „rządu ukraińskiego”. Dlatego też zamiast częścią „państwa ukraińskiego” Drohobycz stał się siedzibą niem. Kreishauptmannschaft Drohobycz (pl. powiat Drohobycz), ramach niem. Distrikt Galizien (pl. dystrykt Galicja), części okupowanego i zarządzanego przez Niemców quasi‐państwa, zwanego niem. Generalgouvernement (pl. Generalne Gubernatorstwo), i.e. GG.

Nie wrócił wówczas do seminarium duchownego w Przemyślu, które latem 1941 wznowiło działalność. Nie przyjął święceń prezbiteratu. Pozostał w Drohobyczu i nadal prawd. pracował w banku.

A tam, jak i w całej GG, na przełomie 1941/1942, Niemcy przystąpili do realizacji ludobójczego planu niem. «Endlösung der Judenfrage» (pl. Ostateczne rozwiązanie kwestii żydowskiej), i.e. eksterminacji społeczności żydowskiej, w GG określanego kryptonimem niem. «Aktion Reinhardt» (pl. Akcja Reinhardt). Już wcześniej, bo 25.10.1941, zaczął obowiązywał dekret niem. Generalgouverneur (pl. Generalny Gubernator) GG, Hansa Franka, zgodnie z którym „Żydzi, którzy bez upoważnienia opuszczają wyznaczoną im dzielnicę, podlegają karze śmierci. Tej samej karze podlegają osoby, które takim Żydom świadomie dają kryjówkę”, oraz „Podżegacze i pomocnicy podlegają tej samej karze jak sprawca, czyn usiłowany karany będzie jak czyn dokonany. W lżejszych wypadkach można orzec ciężkie więzienie lub więzienie”. Od tego czasu Żydzi zostali de facto zamknięci w Drohobyczu, acz formalnie getto powstało dopiero 01.10.1942. W ciągu półtorej roku Niemcy — z pomocą austriackiego oddziału niem. Schutzpolizei–Dienstabteilung (pl. oddział policji ochronnej), stanowiącego część niem. Ordnungspolizei (pl. Policja Porządkowa), i.e. OrPo, kolaboracyjnej niem. Ukrainische Hilfspolizei (pl. Ukraińska Policja Pomocnicza), w zależności od faktycznego podporządkowania władzom niemieckim określanej też jako niem. Schutzmannschaft (pl. Bataliony ochrony), i.e. Schuma, powołanej przez Niemców w miejsce rozwiązanej wspomnianej UML, oraz niem. Jüdischer Ordnungsdienst (pl. Żydowska Służba Porządkowa), będącej pod nadzorem niem. Judenrat (pl. Rada Żydowska), którą uczyniono odpowiedzialną za realizację niemieckich poleceń przez społeczeństwo żydowskie — wymordowali wszystkich Żydów w Drohobyczu, ok. 40% mieszkańców miasta. Ok. 4,700‐8,200 Żydów, wybranych na podstawie list przygotowanych przez niem. Judenrat, w trzech tzw. niem. Aktion (pl. akcja), deportowano do niem. Vernichtungslager (pl. obóz zagłady) VL Belzec, gdzie wszyscy zostali zamordowani. Ok. 4.700‐5,500 zamordowano w szeregu masowych egzekucji, w tym co najmniej 1,500‐1,700 w lasach bronickich, ok. 8 km na północ od Drohobycza, a resztę prawd. w samym Drohobyczu, w tym ok. 2,000 w największej egzekucji, gdy zamordowano ok. 2,000 Żydów. E.g. 19.11.1942, w dniu który do historii przeszedł jako „czarny czwartek”, Niemcy bez ostrzeżenia rozpoczęli strzelanie do żydowskich przechodniów, „wbiegali za uciekającymi do bram domów, zabijali kryjących się na klatkach schodowych i w mieszkaniach”. Pretekstem miała być awantura z poprzedniego dnia, w której wyniku żydowski aptekarz zranił w palec członka ludobójczej niem. Die Schutzstaffel der NSDAP (pl. Oddział ochronny NSDAP), i.e. «SS», paramilitarnej formacji podległej rządzącej w Niemczech Narodowosocjalistycznej Niemieckiej Partii Robotników NSDAP. Jedną z 100‐300 ofiar stał się tego dnia znany pisarz, Brunon Schulz. Ok. 1,200 Żydów wywieziono też do niemieckich obozów niewolniczej pracy przymusowej, gdzie wszyscy zostali również zamordowani. Jakąś część Żydów Niemcy wykorzystali do niewolniczej pracy w firmie niem. Karpathen‐Öl AG, zajmującej się wydobyciem ropy naftowej. Wreszcie 20.07.1943 Niemcy mogli ogłosić, że Drohobycz był niem. „Judenrein” (pl. „wolne od Żydów”), choć niem. Ukrainische Hilfspolizei jeszcze przez wiele tygodni ścigała ukrywających się.

Kilka miesięcy przed ostateczną likwidacją getta w Drohobyczu, w 02.1943, na oddalonym o ok. 200 km na północ Wołyniu, Roman Szuchewycz ps. „Taras Czuprynka”, komendant ukraińskiej, ludobójczej organizacji OUN/UPA, który w 1941 był członkiem ukraińskiej niem. Sondergruppe Nachtigall (pl. Grupa Specjalna Słowik) — jednostki niem. Wehrmacht (pl. Siły Zbrojne) biorącej udział w niemieckim ataku na Rosjan w 1941, oskarżanej o uczestnictwo w pogromie Żydów we Lwowie w 1941 — a później członkiem niem. Schutzmannschaftsbataillon 201 (pl. 201. Batalion Zespołu ochrony) — odpowiedzialnego za mordy Żydów i ludności cywilnej na terytorium Białorusi — wydał rozkaz: „Akcję wytępienia [Polaków] przeprowadzić należy na zasadach następujących: Wsie polskie mają być palone, ich zaś ludność wycinana w pień. Napady na miasta nastąpią w biały dzień, nie zaś w nocy. We wsiach mieszanych należy likwidować samą ludność polską, zagrody natomiast palić tylko w takich wypadkach, jeśli są one o 15 metrów i gdy w ogóle nie grozi przerzucenie się ognia na sąsiednie budynki ukraińskie. Ludność ukraińska otrzyma wskazówki co do miejsca, gdzie ma się zgrupować w czasie trwania napadu […] Za każdego Ukraińca zamordowanego czy to przez Polaków, czy też Niemców stracić 100 (stu) Polaków”.

Był to de facto sygnał do rozpoczęcia «Genocidium Atrox» — i.e. ludobójstwa popełnionego przez Ukraińców na Polakach, zwanego „wołyńskim”.

Zaraz potem, w 03.1943 UPA wydało apel skierowany do członków kolaboracyjnej niem. Ukrainische Hilfspolizei o dezercję i wstępowanie w szeregi UPA. Być może nawet 10,000 Ukraińców tak uczyniło.

Wołyń spłynął polską krwią. Dziesiątki tysięcy Polaków zostało przez Ukraińców zamordowanych — przy bierności Niemców — w niezwykle barbarzyński sposób. Setki wsi spłonęły.

W niem. Distrikt Galizien UPA — by „nie drażnić” Niemców — nie działała. Zamiast tego powstały ugrupowania funkcjonujące pod eufemistyczną nazwą ukr. Українська Народна Самооборона (pl. Ukraińska Narodowa Samoobrona), i.e. UNS, a później także ukr. Самооборонні кущові відділи (pl. Jednostka samoobrony), i.e. SKW, wzmocnione zaprawionymi w ludobójstwie Żydów, „bezrobotnymi” po zakończeniu niem. «Aktion Reinhardt», dezerterami z niem. Ukrainische Hilfspolizei i Schuma.

Równocześnie Niemcy zdecydowali o utworzeniu frontowej dywizji ukraińskiej. Od 28.04.1943 rozpoczęło się formowanie, w ramach «SS», niem. 14. Waffen‐Grenadier‐Division der SS – ukrainische Nr. 1 (pl. 14. Dywizja Grenadierów Waffen SS – 1. ukraińska), i.e. «SS‐Galizien». Jej powstanie de facto poparł abp Szeptycki, który zezwolił na odprawienie uroczystej Mszy świętej w katedrze we Lwowie z okazji jej powstania i oddelegował kapelanów do opieki duchowej nad żołdakami. A w 06.1943, przed zgromadzonymi ochotnikami, pojawił się w Drohobyczu sam niem. Generalgouverneur GG, Hans Frank.

Gdy na przełomie 1943/1944 stało się jasne, że Niemcy wojnę na wschodzie przegrywają — 24.12.1943 rozpoczęła się wielka ofensywa rosyjska zwana operacją dnieprowsko–karpacką, która w szybkim tempie zaczęła przesuwać front walk niemiecko–rosyjskich e.g. w kierunku Lwowa — OUN/UPA podjęło decyzję o rozszerzeniu ludobójstwa «Genocidium Atrox» na niem. Distrikt Galizien. Ludobójcy ukraińscy utworzyli wówczas m.in. grupę operacyjną OUN/UPA „UPA‐Zachód”, pod dowództwem Wasyla Sydora, ps. „Szełest” — degenerata o podobnej ścieżce kariery, co jego przełożony, wspomniany ludobójca, Roman Szuchewycz, i.e. od niem. Sondergruppe Nachtigall, przez niem. Schutzmannschaftsbataillon 201, gdzie doświadczenia nabywali przy eksterminacji Żydów — który rozkazał „nieustannie uderzać w Polaków aż do wyniszczenia ich do ostatniego z tych ziem”. Za realizację «Genocidium Atrox» w okolicy Drohobycza odpowiedzialny był Okręg Wojskowy UPA WO‐5 „Makiwka”.

Nie jest znane jego stanowisko wobec tych wydarzeń, acz ukraińskie źródła zaznaczają, że „otwarcie wspierał ruch narodowy i był członkiem OUN”.

06.08.1944 do Drohobycza, w trakcie kolejnej wielkiej ofensywy, zwanej operację lwowsko–sandomierską, wkroczyli Rosjanie. Rozpoczęła się okupacja rosyjska.

I wówczas prawd. wszedł w orbitę zainteresowań ludobójczej rosyjskiej organizacji NKWD, acz szczegóły nie są znane — nie znany jest zakres jego działalności w 1944‐1945, nie znany jest nawet jego konspiracyjny pseudonim, jeśli takowy posiadał.

Zagrożony, prawd. w 1945/1946, miał „zejść do podziemia”. Bezpośrednią przyczyną była prawd. tzw. ros. „большая блокада” (pl. wielka blokada), i.e. operacja NKWD „czyszczenia zaplecza”, formalnie rozpoczęta 10.01.1946. W jej ramach NKWD objęła de facto totalną kontrolą i blokadą osiedla i wioski Galicji, oplatając je siecią informatorów, penetrując wszystkie w zasadzie ukraińskie warstwy społeczne. Na obszar operacji przerzucono ok. 585,000 żołdaków NKWD — od 15.03.1946 ros. Министерство государственной безопасности (pl. Ministerstwo Bezpieczeństwa Państwowego), i.e. MGB — w prawie każdej wiosce ustanowiono posterunek ok. 25‐100 żołnierzy, i.e. 2,000‐5,000 na dystrykt. Planowana na wiele lat, przyniosła wszelako bardzo szybko rezultaty, i UPA de facto została sparaliżowana i „przestała istnieć jako spójna siła zbrojna”. Razem od 01.12.1945 do 10.02.1946 NKWD przeprowadzić miała ok. 15,562 akcji przeciw OUN/UPA, „eliminując 4,200 rebeliantów” i aresztując 9,400. Zlikwidować miano 130 zbrojnych oddziałów ludobójczej OUN/UPA.

W okolicy Drohobycza w 01‐04.1946 NKWD/MGB miało zabić 1,489 osób.

By zlikwidować tysiące kryjówek, i.e. bunkrów, zbudowanych przez OUN/UPA, NKWD/MGB utworzyć miało specjalne grupy inżynieryjno–poszukiwawcze, przeczesujące wsie. Jego kryjówkę, w pobliżu rodzinnego domu w Raniowicach, MGB wykryło 27.09.1946.

Został pokłuty bagnetami, ale prawd.zanim go z bunkra wyciągnięto, strzelił sobie w usta.

Zawieziony do szpitala w Drohobyczu.

Pod ciągłą kontrolą MGB przeszedł operację, ale po trzech dniach zmarł.

12.10.2007 ludobójca Roman Szuchewycz został pośmiertnie nagrodzony tytułem Bohatera Ukrainy. 10.12.2017, w imieniu „Rady Koordynacyjnej ds. Upamiętnienia Odznaczonych Rycerzy OUN i UPA”, ludobójca Wasyl Sydor odznaczony został pośmiertnie we Lwowie Srebrnym Krzyżem Zasługi Wojskowej UPA I klasy (nr 009). W kilku miejscowościach owym łac. „hostis humani generis” wystawiono pomniki i tablice pamiątkowe, nazwano szkoły ich imieniem.

łac. „O Tempora! O mores!”