Cztery miesiące po objęciu probostwa w Mielnicy wybuchła II wojna światowa — w 09.1939 Niemcy i Rosjanie zaatkowali Polskę. W Mielnicy, miasteczku na Wołyniu, mieszkało wówczas — wraz z wsią, którą w latach 1920. przyłączono do miasteczka, i pobliską kolonią, obie o tej samej nazwie — szacunkowo ok. 3,000 osób, w tym ok. 60% Żydów, ok. 30% prawosławnych Ukraińców i prawd. kilkanaście rodzin polskich. Przed przyłączeniem wspomnianej wsi Mielnica była w 97% miasteczkiem żydowskim. Miasteczko najbardziej znane było jednak z cudownego obrazu Najświętszej Maryi Panny, „Mielnickiej Eleusy”, którą przy sobie miał mieć król Jan III Sobieski — bądź zdobyć ją jako jeden z łupów — w czasie wyprawy do Wiednia, pod górę Kallenberg, gdzie 12.09.1683 wojska przez niego dowodzone rozgromiły armię Imperium Osmańskiego pod wodzą wezyra Kara Mustafy, zapobiegając islamskiej inwazji Europy. To dla tego Wizerunku, i dla przybywających doń pielgrzymów, wybudowano w 1749 nowy kościół i ustanowiono odpust na 15.08, rzymskokatolickie święto Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny. Obraz prawd. został wkrótce potem koronowany, choć dokumenty z tego aktu się nie zachowały. W 1873, korzystając z delegalizacji Kościoła greckokatolickiego, i.e. unitów, rosyjskie władze zaborcze zamknęły kościół w Mielnicy, a kilka lat później przekazały go Cerkwi Prawosławnej. W 1915, w czasie I wojny światowej, po rosyjskiej klęsce w bitwie pod Gorlicami w 05.1915, i panicznej ucieczce ok. 3 mln Rosjan, członków zaborczego aparatu administracyjnego na ziemiach polskich — urzędników, nauczycieli, wojskowych, duchowieństwa prawosławnego, wraz z rodzinami — do Mielnicy wkroczyli Niemcy. Nie jest jasne, czy duchowieństwo prawosławne opuściło wówczas miasteczko, ale w 06‐09.1916, podczas tzw. ofensywy Brusiłowa, i.e. ostatniej wielkiej rosyjskiej ofensywy tej wojny, świątynia uległa poważnym zniszczeniom, i została praktycznie obrócona w ruinę. Po odzyskaniu w 1918 przez Polskę niepodległości, po pokonaniu Rosjan w wojnie polsko–rosyjskiej 1919‐1921, świątynia powróciła do Kościoła rzymskokatolickiego. Parafia wokół niej wówczas powstała w 1938 liczyła ok. 1,200 wiernych, głównie Polaków, w większości mieszkających i gospodarzących w okolicznych wsiach.

W 09.1939 rozpoczęła się okupacja rosyjska. Represje dotknęły szczególnie polskich mieszkańców okolicy, w tym wielu osadników wojskowych, weteranów wojen o niepodległość Polski. Jak podaje jedno ze źródeł „rodziny zamożnych mieszkańców i wiejskiej inteligencji zostały deportowane [w głąb Rosji], do Kazachstanu”. Inny, Alfreda Ferschke z domu Winter, wspominała: „Zima była sroga tego roku. 30 st C mróz skuł tą niespokojną ziemię, a noc 10 lutego 1940 r. wyryła piętno w mej psychice i osobowości na całe życie. Wszyscy spali […] Ujadanie psów na naszym podwórku i natarczywe łomotanie do drzwi: "Otwierać!" Ojciec otworzył i do mieszkania wtargnęła gromada uzbrojonych mężczyzn Ukraińców z jednym Rosjaninem […] Uzbrojony Rosjanin zażądał od ojca dokumentów, zabrał je i oświadczył: "Собирайтесь. Пересылаем вас в другое область" (pl. "Zabierajcie się. Wywozimy was do drugiego obwodu") [… Matka] widzi jak jej mąż klęczy przed Rosjaninem i prosi żeby go zabrał, jest gotów, żeby go zabił aby tylko oszczędzić żonę i dzieci. Obok stał Ukrainiec i mówi: "Убей просится" (pl. "Zabij, prosi się"). Rosjanin odpowiedział "Не льзя" (pl. "Nie wolno") […] Polecił zaprzęgać nasze konie, dał nam dziesięć minut na spakowanie, jeśli nie, to będziemy związani i wrzuceni na sanie […] Po drodze jakaś kobieta podała nam kubek gorącego mleka, był to ostatni kubek mleka z przerwą na sześć lat”.

Po niemieckim ataku 22.06.1941 na uprzedniego sojusznika, Rosjan, Niemcy do Mielnicy wkroczyli prawd. ok. 29.06.1941. I natychmiast rozpoczęły się prześladowania Żydów. Miały one — tak jak w dziesiątkach innych miejsc w tym czasie — częściowo prawd. charakter odwetowy za niewątpliwą współpracę wielu Żydów z okupantem rosyjskim w latach 1939‐1941 i ich udział w prześladowaniach Polaków, a także Ukraińców. Już więc na początku 07.1941 Niemcy mieli zamordować, według źródeł żydowskich, „56 młodych Żydów”, wśród których mieli być wskazani „przez polskiego antysemitę”, byłego dyrektora szkoły, który oskarżył ich o kolaborację z Rosjanami. Kilka tygodni później Niemcy zamordowali kolejnych ok. 280 Żydów.

Pod okupacją niemiecką Mielnica znalazła się w niem. Kreisgebiet Kowel (pl. powiat Kowel) w ramach niem. Generalbezirk Wolhynien–Podolien (pl. Dystrykt Generalny Wołyń–Podole), w składzie organizmu zwanego niem. Reichskommissariat Ukraine (pl. Komisariat Rzeszy Ukraina). Pierwsze mordy Żydów miały także — zgodnie z praktyką niemieckich niem. Wehrmacht (pl. Siły Zbrojne) — charakter odstraszający, ale już na początku 1942 Niemcy rozpoczęli realizację ludobójczego planu niem. «Endlösung der Judenfrage» (pl. Ostateczne rozwiązanie kwestii żydowskiej), czyli eksterminacji wszystkich Żydów na okupowanych terenach. W niem. Reichskommissariat Ukraine Żydów w zasadzie nie wysyłano do specjalnie utworzonych niem. Vernichtungslager (pl. obóz zagłady), ale mordowano na miejscu, dokonując masowych egzekucji, z pomocą kolaboracyjnej, ukraińskiej formacji niem. Ukrainische Hilfspolizei (pl. Ukraińska Policja Pomocnicza), w niektórych regionach określanej też jako niem. Schutzmannschaft (pl. Bataliony ochrony), i.e. Schuma. Tak też było i w Mielnicy. W połowie 08.1942 utworzono getto, zamykając w nim ok. 1,200 Żydów. I już 03.09.1942, o 05:00 rano, ok. 100 ukraińskich policjantów z niem. Ukrainische Hilfspolizei, pod kierunkiem 5 Niemców, otoczyło getto, po czym wszystkich zagnało do miejsca wydobycia piasku — i.e. tzw. piaskowni — i tam, nad dołami wcześniej wykopanymi przez Ukraińców, zamordowało w zbiorowej egzekucji. Przez kilka następnych dni Ukraińcy polowali na Żydów, przeszukując ich domostwa.

Miasteczko opustoszało, a puste domostwa powoli zajmowali ukraińscy oprawcy.

Niedługo potem przyszła kolej na Polaków. W 02.1943, Roman Szuchewycz ps. „Taras Czuprynka”, komendant ukraińskiej, ludobójczej organizacji OUN/UPA, który w 1941 był członkiem ukraińskiej niem. Sondergruppe Nachtigall (pl. Grupa Specjalna Słowik) — jednostki niem. Wehrmacht biorącej udział w niemieckim ataku na Rosjan w 1941, oskarżanej o uczestnictwo w pogromie Żydów we Lwowie w 1941 — a później członkiem niem. Schutzmannschaftsbataillon 201 (pl. 201. Batalion Zespołu ochrony) — odpowiedzialnego za mordy Żydów i ludności cywilnej na terytorium Białorusi — wydał rozkaz: „Akcję wytępienia [Polaków] przeprowadzić należy na zasadach następujących: Wsie polskie mają być palone, ich zaś ludność wycinana w pień. Napady na miasta nastąpią w biały dzień, nie zaś w nocy. We wsiach mieszanych należy likwidować samą ludność polską, zagrody natomiast palić tylko w takich wypadkach, jeśli są one o 15 metrów i gdy w ogóle nie grozi przerzucenie się ognia na sąsiednie budynki ukraińskie. Ludność ukraińska otrzyma wskazówki co do miejsca, gdzie ma się zgrupować w czasie trwania napadu […] Za każdego Ukraińca zamordowanego czy to przez Polaków, czy też Niemców stracić 100 (stu) Polaków”.

Był to de facto sygnał do rozpoczęcia «Genocidium Atrox» — i.e. ludobójstwa popełnionego przez Ukraińców na Polakach, zwanego „wołyńskim”.

Zaraz potem, w 03.1943 UPA wydało apel skierowany do członków kolaboracyjnej niem. Ukrainische Hilfspolizei, o dezercję i wstępowanie w szeregi UPA. Być może nawet 10,000 Ukraińców tak uczyniło.

Wybór Wołynia na rozpoczęcie «Genocidium Atrox» nie był przypadkowy. Po pierwsze Wołyń w Polsce przedwojennej miał prawd. najmniejszy odsetek ludności polskiej w całym państwie. Po wtóre był bodajże najsłabiej rozwiniętym gospodarczo województwem Polski, co spowodowane było celową polityką zaborczych Rosjan w XIX w. — przez Wołyń wiedzie bowiem najprostsza droga do serca Rosji, do Moskwy, więc nie wytyczano tam dróg, nie budowano mostów, nie osuszano bagnistych obszarów nad Prypecią, nie lokowano przemysłu, nie zakładano szkół. Po trzecie wreszcie to właśnie Wołyń (i Chełmszczyzna) włączony został podczas I wojny światowej w granice krótkotrwałego państwa ukraińskiego przez Państwa Centralne (Cesarstwo Niemieckie, Monarchia Austro–Węgierska), które miało powstać na podstawie traktatu brzeskiego z 09.02.1918 — w 1941 Niemcy, tworząc niem. Reichskommissariat Ukraine, po prostu realizowali zobowiązania wówczas podjęte.

Po kilku kolejnych miesiącach taktykę ludobójczych Ukraińców uszczegółowiał rozkaz dowódcy UPA na Wołyniu, Dmytro Kłaczkiwskiego ps. „Kłym Sawur” z 06.1943, który przewidując klęskę Niemiec w wojnie z Rosją, wyjaśniał i rozkazywał: „Powinniśmy przeprowadzić wielką akcję likwidacji polskiego elementu. Przy odejściu wojsk niemieckich należy wykorzystać ten dogodny moment dla zlikwidowania całej ludności męskiej w wieku od 16 do 60 lat […] Tej walki nie możemy przegrać, i za każdą cenę trzeba osłabić polskie siły. Leśne wsie oraz wioski położone obok leśnych masywów powinny zniknąć z powierzchni ziemi”.

Już wówczas nie żył. 18.03.1943 bowiem, w przeddzień odpustu (bądź w dniu odpustu 19.03.1943) — i.e. święta patrona parafii, św. Józefa Oblubieńca Najświętszej Maryi Panny — Ukraińcy po raz pierwszy zaatakowali polską społeczność. Ludobójcy z niem. Ukrainische Hilfspolizei — a może już wówczas pełnoprawni członkowie ludobójczego OUN/UPA — porwali ok. 17 najbardziej prominentych Polaków, którym Rosjanie oszczędzili deportacji „na Syberię”, lekarzy, nauczycieli, aptekarza z żoną i dziećmi, którzy prawd. gromadzili się na uroczystości odpustowe. Był wśród nich. Była też jego gospodyni.

Świadek opowiadał: „Osoby wyciągano z domów wczesnym rankiem, wiązano ręce drutem kolczastym, pędzono w kierunku [oddalonej o ok. 7 km wsi Wielick] i w lesie zamordowano”.

Egzekucji, w niewielkim lasku przydrożnym ok. 3 km za Mielnicą, dokonywać mieli ukraińscy policjanci.

Według niektórych źródeł mordowanym wydłubywano oczy i wyrywano języki.

Ofiary pochowano w płytkim dole i przykryto ziemią. Po kilku dniach Ukraińcy rozkopali grób i obrabowali zwłoki. Ograbiono też plebanię. Świadek tak opisał efekt grabieży: „plebania była ogołocona, na podłodze rozrzucone książki, w kuchni kury z odciętymi głowami”.

Pięć miesięcy później, 29.08.1943, w prawosławne święto Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny, OUN/UPA dokonała mordu ponad 105 Polaków z parafii Mielnica. Po latach w jednym grobie odkryto 98 zwłok, w drugim 7 zwłok.

W 1945 lokalni Polacy, którzy przeżyli ukraińskie ludobójstwo, zostali deportowani przez Rosjan na terytorium rosyjskiej republiki polskiej prl. Zabrali ze sobą cudowny wizerunek „Mielnickiej Eleusy”. Do dziś jest On czczony w sanktuarium Matki Bożej na Górze Chełmskiej w Chełmie. W opuszczonej mielnickiej świątyni natomiast urządzono magazyn zboża. Dziś pozostały tylko jej niszczejące szczątki, ostatni ślad kultury polskiej w Mielnicy, która dziś jest tylko maleńką wsią.

12.10.2007 ludobójca Roman Szuchewycz został pośmiertnie nagrodzony tytułem Bohatera Ukrainy. W 12.2020 Rada Najwyższa Ukrainy w uchwale uznała ludobójcę Dymitra Kłaczkiwskiego „kierownikiem Ukraińskiej Powstańczej Armii na Wołyniu i uczestnikiem walk o niepodległość Ukrainy w XX wieku”. W kilku miejscowościach owym łac. „hostis humani generis” wystawiono pomniki i tablice pamiątkowe, nazwano szkoły ich imieniem.

łac. „O Tempora! O mores!”

Wedle niektórych źródeł zamordowany przez ekspedycję „karną” złożoną z Niemców i policjantów ukraińskich, którzy wskazywali na Polaków jako komunistów.