Po niemieckim i rosyjskim najeździe na Polskę w 09.1939 i rozpoczęciu II wojny światowej — w rezultacie ludobójczej umowy niemiecko–rosyjskiej z 23.08.1939, zwanej paktem Ribbentrop–Mołotow, potwierdzonej 28.09.1939 dict. „Traktatem o granicach i przyjaźni Niemcy–Rosja”, zwanym też 2. paktem Ribbentrop–Mołotow — Iwieniec, położony wówczas w polskim pow. Wołożyn woj. nowogrodzkiego, na północno wschodnich rubieżach Polski, ledwie 15 km na zachód od granicy z Rosją sowiecką, gdzie był klasztor oo. Franciszkanów Konwentualnych OFMConv i gdzie posługiwał przy miejscowej parafii, zajęty został przez Rosjan. Rozpoczęła się okupacja rosyjska.

Rosjanie represjom poddali szczególnie Polaków, dokonując aresztowań polskiej inteligencji, nauczycieli, lekarzy, ziemian, urzędników państwowych, leśników, policjantów, a także rodzin polskich wojskowych. Co najmniej czterech, a być może sześciu, żołnierzy stacjonującego w okolicy Iwieńca Batalionu Korpusu Ochrony Pogranicza KOP „Iwieniec”, ludobójczo zamordowanych zostało przez Rosjan w ramach «ludobójstwa katyńskiego 1940». Wielu innych Polaków stało się ofiarami czterech wielkich fal deportacji „na Syberię”. W relacjach często pojawia się informacja, iż „przychodzili nocą, bez uprzedzenia i zabierali całe rodziny, od niemowląt po staruszków”. W ciągu kilkunastu minut ludzie tracili dorobek całego życia: „10 lutego 1940 roku był dniem rozstania z tym, co kochałam. Z rewolwerem enkawudzisty przy głowie ojciec podpisał dokument, że to z dobrej i nieprzymuszonej woli będziemy przesiedleni w inne miejsce. Nie będę opisywać, co działo się w ciągu dwudziestu minut, jakie mieliśmy do zebrania się. Była sobota i mama tylko chleb do pieca wsadziła… a więc i tego nie było na drogę. Szynkę z komory wyrwał ojcu enkawudzista, mówiąc, że tam u nich jest mnogo wszystkiego, ale żeby nie zapomnieć piły i siekiery zabrać”. „Praktycznie nie zabraliśmy niczego, bo nie pozwolili nam poruszać się po domu […] Były wtedy duże zaspy i silny mróz”. Tylko w pierwszej wielkiej deportacji, ok. 10.02.1940 wywieziono „na Syberię” ok. 140,000 Polaków, w tym ok. 50,000 z obszaru, który Rosjanie określali jako dict. Zachodnia Białoruś, gdzie położony był m.in. Iwieniec. Ponadto 150,000‐200,000 mężczyzn wcielono do armii rosyjskiej, a ok. 100,000 zmuszono do pracy na rzecz przemysłu rosyjskiego, głównie w kopalniach Zagłębia Donieckiego, w zakładach przemysłu ciężkiego na Uralu i na Syberii. Następnie rozpoczęła się inwigilacja księży i zakonników. Na duchowieństwo nałożono wysokie podatki, usunięto nauczanie religii ze szkół.

I właśnie wówczas, prawd. pod koniec 1939, skierowany został do opuszczonej przez poprzedniego proboszcza — prawd. zagrożonego aresztowaniem, bądź wygnanego, przez Rosjan — parafii Pierszaje. Pierszaje znajdowały się w tym samym, co oddalony o ok. 20 km na południe Iwieniec, pow. Wołożyn woj. nowogrodzkiego. Obie miejscowości znajdowały się na wschodnim obrzeżu wielkiego kompleku leśnego — Puszczy Nalibockiej, na prawym brzegu Niemna, na Wyżynie Białoruskiej. Wieś i folwark Pierszaje w 1939 zamieszkane były przez ok. 600 osób, z czego rzymskokatolicy stanowili ok. 95% ludności, a resztę — kilkadziesiąt osób — prawosławni. Nie jest jasne, ilu z nich uznawało się za Polaków, a ilu za Białorusinów — wiadomo wszelako, że w spisie powszechnym z 1931 w ośrodkach gminnych pow. Wołożyn, ok. 60,000 deklarowało się katolikami, ale aż ponad 74,000 deklarowało język polski jako język ojczysty. Gdyby rzutować te dane na sytuację narodowościową wsi i folwarku Pierszaje oznaczałoby to, że w zasadzie była to miejscowość polska. Cała parafia rzymskokatolicka natomiast liczyła w 1939 ok. 4,954 wiernych i wśród nich było zapewne sporo Białorusinów.

Nie jest jasne, jak zapadła decyzja, na mocy której udał się do Pierszaj. Po rozpoczęciu okupacji rosyjskiej bowiem ordynariusz diecezji pińskiej, bp Kazimierz Bukraba, został zmuszony przez Rosjan — także chorobą serca i depresją nerwową — do wyjazdu 15.11.1939 z diecezji i rozpoczęcia kuracji i leczenia w klinice uniwersyteckiej we Lwowie. Natomiast sufragan, bp Karol Niemira, znalazł się w Warszawie, pod okupacją niemiecką, w okupowanym i zarządzanym przez Niemców quasi‐państwie, zwanym niem. General­gouvernement (pl. Generalne Gu­ber­na­tor­stwo), i.e. GG. Być może z prośbą do oo. Franciszkanów OFMcap zwrócił się ks. Witold Iwicki, późniejszy — prawd. od 1940 — wikariusz generalny diecezji pińskiej. Ale możliwe jest też, że sami oo. Franciszkanie OFMcap z klasztoru w Iwieńcu zareagowali na prośby mieszkańców opuszczonej parafii Pierszaje i delegowali swoich współbraci zakonnych.

W liczbie mnogiej, bo kilka miesięcy po jego przybyciu do Pierszaj, przybył tam o. Herman Karol Stępień.

Obaj zamieszkiwali początkowo w opuszczonym domostwie, którego mieszkańców wywieziono „na Syberię” — nie wiadomo, czy na północ, w okolice Archangielska, czy może na wschód, do Kazachstanu. Źródła nie podają, dlaczego tak się stało, ale standardową praktyką rosyjskiego okupanta był rabunek dóbr kościelnych, w szczególności plebanii i domów zakonnych, i przeznaczanie ich na potrzeby nowej władzy.

Okupacja rosyjska zakończyła się w 06.1941, po tym, jak 22.06.1941 Niemcy zaatakowali uprzedniego sojusznika, Rosjan. Zaczęła się okupacja niemiecka. Pierszaje i dawny powiatowy Wołożyn znalazły się w niem. Kreisgebiete (pl. powiat) Wilejka w niem. Generalbezirk Weiß­ruthenien (pl. Generalny Okręg Białorusi), stanowiących część okupowanego i zarządzanego przez Niemców quasi‐państwa, zwanego niem. Reichs­kommissariat Ostland (pl. Komisariat Rzeszy Wschód).

Wówczas, po ucieczce Rosjan, mogli prawd. powrócić z powrotem do plebanii parafialnej, acz musieli ją prawd. dzielić z niem. Gendarmerie (pl. Żandarmeria), wchodzącą w skład struktur niem. Ord­nungs­polizei (pl. Policja Porządkowa), i.e. OrPo., która tam właśnie zorganizowała swój posterunek.

Natychmiast rozpoczęły się prześladowania Polaków i Żydów, co jakże współgrało z opiniami milionów Niemców, e.g. Clausa Schenka Grafa von Stauffenberg, przyszłego zamachowca na życie lidera niemieckiej, rządzącej Narodowo­socjalistycznej Niemieckiej Partii Robotników, i.e. NSDAP, Adolfa Hitlera: „Miejscowa ludność to niewiarygodny motłoch, bardzo dużo Żydów i mieszańców. Naród, który aby się dobrze czuć, najwyraźniej potrzebuje batoga. Tysiące jeńców przyczynią się na pewno do rozwoju naszego rolnictwa. Niemcy mogą wyciągnąć z tego korzyści, bo oni są pilni, pracowici i niewymagający”.

Od początku 1942 Niemcy realizowali ludobójczy plan niem. «Endlösung der Juden­frage» (pl. „Ostateczne rozwiązanie kwestii żydowskiej”). Lokalnym centrum żydowskiej społeczności był powiatowy Wołożyn, ok. 10 km na zachód od Pierszaj, gdzie w 1939 mogło żyć ok. 1,800 Żydów, i.e. ok. 26% mieszkańców — reszta to ok. 29% rzymskokatolików, głównie Polaków, oraz ok. 42% prawosławnych, prawd. głównie Białorusinów, przy czym znaczącą większość z nich stanowili żołnierze Batalionu KOP „Wołożyn”i ich rodziny. Wybuch II wojny światowej e.g. oznaczał, iż, „W Wołożynie uzbrojona grupa Białorusinów i Żydów z czerwonymi opaskami przejęła kontrolę nad miastem jeszcze przed przybyciem Sowietów. Konfiskowali broń policjantom, rabowali sklepy i mienie osób, […] terroryzowali mieszkańców. Po przybyciu Sowietów białoruscy i żydowscy dywersanci chwycili za broń przeciwko polskim obrońcom. Następnie utworzyli milicję, która brała udział w represjach wobec polskich obrońców miasta”. „Polska pani, pani Kwiatkowska, została aresztowana przez Komitet Żydowski w jej majątku w pobliżu Wołożyna i Wiszniewa wkrótce po przejściu wojsk sowieckich. De facto samorząd składał się z takich grup, które wyrastały jak grzyby po deszczu […] Pani Kwiatkowska znosiła sowieckie więzienia do końca 1949 roku”. „W Wołożynie Żyd, który przygotowywał rynek pod budowę pomnika Stalina, zdetonował wielki krzyż, który stał na drodze”. „Na publicznym spotkaniu w Wołożynie uczestnicy zostali poproszeni o opowiedzenie o swoim życiu pod polskim reżimem. Żyd wszedł na scenę i odwracając się twarzą do ściany, pokazał dziurę w podartych spodniach, po czym powiedział: "Całe nasze życie pod Polakami było jak moje spodnie"”. „W stylu ubierania się Żydów w Wołożynie zaszły zmiany, które można uznać zarówno za komiczne, jak i tragiczne. Ulubionym trendem w modzie Sowietów były wysokie buty. Widok wybitnych […] Żydów chodzących w wysokich butach, był dla nas przygnębiający, ale i zabawny. Większość ludzi pragnęła zadowolić nowych władców. Wyrzucili eleganckie, wiązane koszule, symbolizujące polską burżuazję [sic], i "upiększyli" się sowiecką ros. гимнастёрка [pl. gimnastiorka, i.e. rosyjska bluza mundurowa] w kolorze khaki”. Ale były też inne postawy: „Gang Żydów i Białorusinów obrzucił kamieniami księdza Adama Udalskiego w Wołożynie. Ku zaskoczeniu wszystkich, został on uratowany przez Chonę Rogowin, żydowską komunistkę, której rodzinie ksiądz Udalski pomagał, gdy Rogowin był więziony przed wojną za działalność wywrotową jako komunista”. „Żona sierżanta Korpusu Obrony Pogranicza w Wołożynie schroniła się w domu znajomych Żydów po aresztowaniu męża 18 września 1939 roku”.

Natomiast stosunek Żydów do wkraczających Niemców oddaje inny cytat: „W Wołożynie Żydzi nie chcieli słuchać żadnych opowieści uchodźców o niemieckich okrucieństwach i ich mrożących krew w żyłach czynach przeciwko Żydom. Uważali te opowieści za sowiecką propagandę. Wielu mieszkańców Wołożyna było świadkami niemieckiej inwazji w 1918 roku. Zakładali, że Niemcy z 1941 roku nie będą się w niczym różnić od tych z 1918 roku […] "Nierozsądne jest, aby ten kulturalny i zorganizowany naród mógł się zmienić w ciągu jednego pokolenia. Dlaczego mieliby nas teraz krzywdzić? Ludzie pracujący dla bolszewików i w nich zakochani powinni się teraz bać, ale nie zwykli Żydzi"”. I dlatego „Niewielu mieszkańców Wołożyna zdecydowało się uciec z Sowietami”.

Żydowska „Encyklopedia obozów i gett” podaje, że po wkroczeniu ok. 25.06.1941 Niemców do Wołożyna „niektórzy nie‐Żydzi witali Niemców cieplo, w szczególności Polacy”. Niemcy natychmiast powołali niem. Judenrat (pl. Rada Żydowska). W 08.1941 miała miejsce pierwsza niem. Aktion (pl. operacja), w trakcie której zamordowano 45 Żydów. W tym samym miesiącu utworzono getto, w którym w 50‐60 domach zamknięto ok. 3,000 Żydów, w tym uchodźców z sąsiednich miasteczek i wsi, takich jak Wiszniew, Holszany i Oszmiana. Kolaboracyjna niem. Weißruthenische Hilfspolizei (pl. Białoruska Policja Pomocnicza) „brutalnie biła każdego Żyda próbującego opuścić getto […] Policjanci wkraczali do getta nocami i bezlitośnie bili Żydów, żądając pieniędzy i kosztowności”. 09.11.1941 niem. Judenrat zmuszony został do wyselekcjonowania ok. 200 Żydów i zamknięcia ich w budynku kina. Stamtąd Niemcy wyprowadzili Żydów — w grupach po 10 osób — na lokalne pole sportowe i tam wszystkich rozstrzelali. niem. Weißruthenische Hilfspolizei obrabowała ciała, w tym wyrywając ofiarom złote zęby. Trzecia niem. Aktion miała miejsce 10.05.1942. Niemcy, jednostka łotewskich kolaborantów z Wilejki, oraz miejscowa niem. Weißruthenische Hilfspolizei, zagnali ok 1,000 Żydów do kuźni, po czym w grupach 10‐20 osobowych wszystkich rozstrzelano w pobliżu cmentarza. Ciała oblano benzyną i spalono. Ostatecznie getto zlikwidowano 29.08.1942. Niemcy, m.in. lokalny oddział niem. Gendarmerie, i niem. Weißruthenische Hilfspolizei zagnali ok. 450 Żydów do szopy i tam ogniem z karabinów maszynowych ze wszystkich stron Żydów zamordowano. Szopę ze zwłokami podpalono. Jakaś część Żydów zdołała uciec do Puszczy Nalibockiej.

Zimą 1942/1943 oraz wiosną i latem 1943 na wschodzie miały miejsce decydujące zmagania II wojny światowej. 18‐22.01.1943 Rosjanie zdołali zabezpieczyć pas szerokości ok. 12 km umożliwiający dostarczanie żywności i broni oblężonemu Sankt Peterburgowi (wówczas Leningradowi). 02.02.1943 totalną klęską niemiecką zakończyła się bitwa pod Stalingradem. 21.02‐18.03.1943 Niemcy zdołali zdobyć Charków, ale w następnym kroku nie zdołali wyprzeć Rosjan — w bodajże największej bitwie pancernej w historii — z dict. łuku kurskiego. Niemcy stracili strategiczną przewagę na froncie i ofensywa przeszła w ręce Rosjan.

W tym czasie nadal pełnił w miarę normalną posługę duszpasterską w powierzonej sobie parafii, broniąc m.in. swych parafian przed wywózkami na niewolnicze roboty przymusowe w głębi Niemiec. Pomagał rodzinom Polaków wywiezionych, także tych wcześniej przez Rosjan „na Syberię”.

Jednocześnie w Puszczy Nalibockiej kosolidowały się oddziały partyzanckie. Po pierwsze zgromadziło się tam ok. 3,000 byłych żołdaków rosyjskich, którzy uniknęli internowania przez Niemców w 1941. Po wtóre powstały oddziały żydowskie, złożone z uciekinierów z gett i niem. «Endlösung der Juden­frage», pod dowództwem osławionych braci Bielskich. Obie grupy współpracowały, często dokonując rekwizycji — niejednokrotnie o charakterze rabunkowym i bandyckim: owym „operacjom gospodarczym” towarzyszyły pobicia, morderstwa oraz gwałty na kobietach — żywności i innych materiałów w polskich wioskach otaczających Puszczę Nalibocką. M.in. 08.05.1943 rosyjscy partyzanci i grupa żydowska braci Bielskich zaatakowała miejscowość Naliboki, mordując ok. 128 polskich mieszkańców, podejrzewanych o współpracę z polskimi partyzantami.

Uaktywniła się bowiem polska konspiracyjna Armia Krajowa AK, stanowiąca część Polskiego Państwa Podziemnego, największego ruchu oporu w okupowanej Europie — z Okręgu V AK „Stołpce” Inspektoratu AK „Baranowicze”, wchodzącego w skład Okręgu AK „Nowogródek”. Niemcy zareagowali utworzeniem ad hoc w 11.1942 specjalnej jednostki, nazwanej od godności jej dowódcy SS‐Brigadeführera Curta von Gottberga, niem. Kampfgruppe von Gottberg (pl. grupa bojowa Gottberg), której powierzono zadanie wyłapywania uciekinierów żydowskich i walkę z grupami partyzanckimi. W rozkazie operacyjnym z 07.12.1942 von Gottberg nakazywał: „Zadaniem […] jest atakowanie i niszczenie bandytów. Każdy bandyta, Żyd, Cygan i podejrzany członek gangu ma być traktowany jak wróg”. Jak podają źródła „w rzeczywistości Kampfgruppe von Gottberg niemal całkowicie wyludniła całe regiony Białorusi”.

19.06.1943 oddział AK z Okręgu V AK „Stołpce” zaatakował Iwieniec, który w 1939 mógł liczyć ok. 5,000 mieszkańców, prawd. w 80% Polaków, w związku ze stacjonującym tam oddziałem KOP, oraz ok. 1,000 Żydów, których w 1943 już nie było. AK zdobyła miasteczko, rozbijając tamtejszy garnizon niemiecki. Uwolniono z więzienia aresztowanych działaczy Polskiego Państwa Podziemnego, zlikwidowano 40‐150 Niemców i kolaborantów, zdobyto dużo broni, etc. Ok. 100‐200 funkcjonariuszy kolaboracyjnej niem. Weißruthenische Hilfspolizei „dobrowolnie przyłączyło się do polskiego oddziału”.

W odwecie Niemcy zamordowali ok. 150 mieszkańców Iwieńca, a 13.07.1943 rozpoczęli niem. «Unternehmen Hermann» (pl. „operacja Hermann”). niem. 1. SS‐Infanteriebrigade (pl. 1. Brygada Piechoty SS) i niem. Kampfgruppe von Gottberg, wspierane przez kolaboracyjne jednostki białoruskiej niem. Schutzmannschaft (pl. grupy ochronne), i.e. Schuma; łotewskie, i.e. kilka niem. Lettische Polizei Front Bataillon (pl. Łotewskie Bataliony Policyjne); oraz litewskie i ukraińskie oddziały Schuma; w sile razem ok. 9,000‐60,000 ludzi zaatakowały Puszczę Nalibocką. By pozbawić partyzantów zaplecza Niemcy stworzyli pas „spalonej ziemi”, w promieniu 10‐15 km wokół puszczy. Objął on także Pierszaje.

Niemcy do Pierszaj wkroczyli 19.07.1943. Uwięziono wszystkich mieszkańców.

Obaj kapłani — oo. Franciszkanie OFMconv — dołączyli do nich, mimo możliwości uchronienia się. Mieli rzec: «gdzie są owce, tam musi być także pasterz».

Początkowo wyglądało na to, że Niemcy zamierzali wszystkich zamordować na miejscu, w Pierszajach. Przywieźli ze sobą kanistry z benzyną. Rozdzielili kobiety i mężczyzn (w wieku od 10 do 50 lat), po czym zagnali ich do dwóch szop.

Niektórzy świadkowie podawali, że oo. Franciszkanie próbowali z Niemcami negocjować. I coś musiało im się udać osiągnąć, skoro po prawie dwóch godzinach, po paru telefonach, nadjechało trzech oficerów i rozkazali wyprowadzić zatrzymanych. Część zwolniono a część pognano na południe, w kierunku Iwieńca. Ponoć uprzedzono, że w przypadku próby ucieczki — wcześniej trzech śmiałków podczas takowych prób miano zastrzelić — pierwsi zginą kapłani.

Grupę ok. 100 osób zagnano 10 km na południe, do wsi Borowikowszczyzna, w połowie drogi do Iwieńca.

Tam wszystkich zagnano do dwóch stodół, ale obu duchownych wyłączono.

Prawd. ich torturowano — miano im wyłupić oczy, wyrwać języki, obciąć nosy, uszy i ręce, na koniec związać drutem.

W końcu, jak relacjonować miała właścicielka stodoły, która jakoby z okna swego domu przyglądała się wydarzeniom, iż Niemcy „jednemu ojcu strzelili w tył głowy, a drugiemu strzelono z przodu w głowę”.

Ciała spalono w stodole.

Paru Niemców miało się przebrać w zakrwawione franciszkańskie habity i po powrocie do wsi bluźnierczo naśladować obrzędy Mszy św. Zamkniętych w stodołach następnego dnia pognano na wschód, w kierunku Mińska.

Razem w trakcie niem. «Unternehmen Hermann» „oddziały niemieckie spaliły całkowicie lub częściowo 150 wsi. Zabito od 4,199 do 4,280 osób, w większości polskich i białoruskich cywilów. Blisko 21 tys. osób zesłano na roboty przymusowe w III Rzeszy, a tysiące innych wysiedlono poza strefę blokady, rabując jednocześnie ich dobytek”. Zbrodniczy fach doskonalili wówczas e.g. niem. Chef der Bandenbekämpfung (pl. szef grup zwalczających bandy leśne), SS‐Obergruppenführer Erich von dem Bach‐Zelewski; oraz SS‐Sonderregiment Dirlewanger, dowodzony przez seryjnego gwałciciela i pedofila, SS‐Oberführera Oskara Dirlewangera. Nabyte „doświadczenia” wykorzystali później do tłumienia Powstania Warszawskiego w 08‐10.1944, mordując ponad 200,000 Polaków.

łac. „O bone Deus! In quae tempora me reservasti, ut ista patiar!” (pl. „O dobry Boże! Na jakież to czasy mnie zachowałeś, abym musiał to znosić?”)