Od 1933 był proboszczem parafii Nowogródek, stolicy polskiego woj. nowogrodzkiego, i jednocześnie dziekanem nowogrodzkim.

Ustalenie ilości mieszkańców Nowogródka w owych czasach wydaje się trudne. Dostępne są dane ze spisu powszechnego z 1931, wskazujące, że w Nowogródku mieszkało ok. 13,252 osób, z czego rzymskokatolików — w większości Polaków — było 4,026, prawosławnych — w większości Białorusinów — 2,383, a Żydów 6,309. W poprzedzającej dekadzie miasto podwoiło ilość mieszkańców — prawd. wiązało się to z ustaleniem stolicy województwa i związanych z tym urzędów właśnie w Nowogródku. Nie wiadomo jak zmieniała się liczba ludności w latach 1931‐1939. Zakładając jednak, że nie rosła już tak burzliwie, a zgodnie z szacunkowych tempem wzrostu ludności całego woj. nowogrodzkiego, w 1939 w Nowogródku mogło mieszkać ok. 15,500 osób, z czego rzymskokatolicy stanowi ok. 32%, prawosławni ok. 18%, a Żydzi ok. 45%.

Po niemieckiej i rosyjskiej inwazji Polski w 09.1939 i rozpoczęciu II wojny światowej, po rozpoczęciu okupacji rosyjskiej, nastąpiła seria wielkich „eksperymentów etnicznych” — i.e. rozwiązywania problemów społecznych i narodowościowych poprzez masowe deportacje — którego mistrzami okazali się Rosjanie, korzystający z wielowiekowych doświadczeń w tej mierze. Rosjanie represjom poddali szczególnie Polaków, dokonując aresztowań polskiej inteligencji, nauczycieli, lekarzy, ziemian, urzędników państwowych, leśników, policjantów, a także rodzin polskich wojskowych. Wielu innych Polaków stało się ofiarami czterech wielkich fal deportacji. Na terenie Białorusi, e.g. w Nowogródku, szczególnie tragiczne były dwie deportacje: pierwsza, ok. 10‐11.02.1940 „na Syberię”, oraz ostatnia, czwarta, ok. 04‐05.1941, głównie do Kazachstanu. W relacjach o tej pierwszej często pojawia się informacja, iż „przychodzili nocą, bez uprzedzenia i zabierali całe rodziny, od niemowląt po staruszków”. W ciągu kilkunastu minut ludzie tracili dorobek całego życia: „10 lutego 1940 roku był dniem rozstania z tym, co kochałam. Z rewolwerem enkawudzisty przy głowie ojciec podpisał dokument, że to z dobrej i nieprzymuszonej woli będziemy przesiedleni w inne miejsce. Nie będę opisywać, co działo się w ciągu dwudziestu minut, jakie mieliśmy do zebrania się. Była sobota i mama tylko chleb do pieca wsadziła… a więc i tego nie było na drogę. Szynkę z komory wyrwał ojcu enkawudzista, mówiąc, że tam u nich jest mnogo wszystkiego, ale żeby nie zapomnieć piły i siekiery zabrać”. „Praktycznie nie zabraliśmy niczego, bo nie pozwolili nam poruszać się po domu […] Były wtedy duże zaspy i silny mróz”. Tylko w pierwszej wielkiej deportacji wywieziono „na Syberię” ok. 140,000 Polaków, w tym ok. 50,000 z obszaru, który Rosjanie określali jako dict. Zachodnia Białoruś, gdzie położony był m.in. Nowogródek. Ponadto 150,000‐200,000 mężczyzn wcielono do armii rosyjskiej, a ok. 100,000 zmuszono do pracy na rzecz przemysłu rosyjskiego, głównie w kopalniach Zagłębia Donieckiego, w zakładach przemysłu ciężkiego na Uralu i na Syberii.

W czasie niemieckiego ataku 22.06.1941 na uprzedniego sojusznika, Rosjan — okupacja niemiecka rozpoczęła się 04/06.07.1941 — miasto zostało częściowo zburzone. 28.06.1941 bowiem Niemcy przeprowadzili 3‐godzinny nalot lotniczy na bezbronne miasto — choć rosyjskich wojsk już w nim nie było. Jak podają źródła „Nowogródek […] przedstawiał jeden buchający wulkan ognia i dymu. Na szczęście ofiar wśród ludności nie było wiele. Mieszkańcom w znacznej mierze udało się rozproszyć po okolicznych polach i osadach”.

Nowogródek stał się siedzibą niem. Kreisgebiete (pl. powiat) Nowogrodek, w ramach niem. Generalbezirk Weiß­ruthenien (pl. Generalny Okręg Białorusi), stanowiącego część okupowanego i zarządzanego przez Niemców quasi‐państwa, zwanego niem. Reichs­kommissariat Ostland (pl. Komisariat Rzeszy Wschód). I natychmiast rozpoczęły się prześladowania Polaków i Żydów, co jakże współgrało z opiniami milionów Niemców, e.g. Clausa Schenka Grafa von Stauffenberg, przyszłego zamachowca na życie lidera niemieckiej, rządzącej Narodowo­socjalistycznej Niemieckiej Partii Robotników, i.e. NSDAP, Adolfa Hitlera: „Miejscowa ludność to niewiarygodny motłoch, bardzo dużo Żydów i mieszańców. Naród, który aby się dobrze czuć, najwyraźniej potrzebuje batoga. Tysiące jeńców przyczynią się na pewno do rozwoju naszego rolnictwa. Niemcy mogą wyciągnąć z tego korzyści, bo oni są pilni, pracowici i niewymagający”.

Już 26.07.1941 Niemcy zgromadzili — z pomocą trochę wcześniej powołanego niem. Judenrat (pl. Rada Żydowska) — grupę mężczyzn na rynku miejskim. Ustawili ich w szeregach, wyselekcjonowali ok. 50 i zamordowali na miejscu. ks. Aleksander Zienkiewicz, wówczas rektor kościoła farnego w Nowogródku, a jednocześnie kapelan ss. Nazaretanek, który później zastąpił ks. Daleckiego jako proboszcz parafii Nowogródek i dziekan, wspominał: „Skrawione trupy leżą przed halą targową na bruku, a o kilkadziesiąt kroków od miejsca zbrodni odbywa się koncert [wojskowej] orkiestry dętej. Na oddział odświętnie ubranych, o czerstwych i wesołych twarzach muzykantów patrzą tylko szeregi ponurych oczodołów wypalonych kamienic. Wśród zgliszcz, swędu i dymów płyną i odbijają się echem o kikuty zczerniałych murów lekkie fale Strausowskich walców, stwarzając jakiś makabryczny, piekielny nastrój”.

Zaraz potem Niemcy rozpoczęli terroryzowanie polskiej społeczności. Ks. Zienkiewicz notował: „W sierpniu, żandarmeria polowa dokonuje egzekucji podejrzanych o sympatię do komunizmu Polaków i Białorusinów. W sprawie paru osób podjąłem interwencję w komendanturze. Odpowiedziano mi: niem. 'Zu spat' (pl. 'Za późno') […] [Po przejściu wojsk] organizuje się administracja cywilna. Jednym z pierwszych [jej] dzieł jest rozstrzelanie [w 08.1941] inż. Wincentego Smolskiego ([Polaka, wybranego] burmistrza) i kilku innych wybitniejszych Polaków za 'sabotaż' zarządzeń władz niemieckich — jak głosił oficjalny komunikat. Burmistrzem zostaje Białorusin”….

Prześladowania Żydów nasilały się. Pod koniec 08.1941 zamordowano kolejnych 50, w tym członków pierwszego niem. Judenratu. 28.09.1941 zakazano Żydom opuszczania miasta. Pod koniec 1941 Niemcy rozpoczęli realizację ludobójczego państwowego planu niem. «Endlösung der Juden­frage» (pl. „Ostateczne rozwiązanie kwestii żydowskiej”). 08.12.1941 ok. 260‐osobowy oddział niemieckiej piechoty otoczył miasto. Na placu przed budynkiem sądu dokonano selekcji wśród Żydów. Ok. 1,300 zagoniono na północne przedmieście Peresieka, gdzie okolice rynku — ok. 28 domów — dzień wcześniej otoczono drewnianym płotem. Pozostałych, ponad 5,000 Żydów, załadowano na ciężarówki i zawieziono ok. 3 km na południowy zachód, w okolice wsi Skrzydlew. Tam, za koszarami wojskowymi, Niemcy i prawd. członkowie kolaboracyjnej niem. Weißruthenische Hilfspolizei (pl. Białoruska Policja Pomocnicza) oraz niem. Litauische Schutz­mann­schaftsbataillone (pl. Litewskie bataliony Schutz­mann­schaft) wszystkich rozstrzelali nad wcześniej wykopanymi rowami. A pod koniec zimy, na początku wiosny 1942, rozpoczęto gromadzenie w Nowogródku pozostałych Żydów z całego niem. Kreisgebiete. Do 05.1942 w getcie w Peresiece zgromadzono ich ok. 6,500.

W tym samym czasie, w oddalonej o ok. 40‐50 km na północny wschód Puszczy Nalibockiej, zaczęli gromadzić się rosyjscy żołdacy, którzy uniknęli internowania przez Niemców w 1941. Powstał duży ośrodek partyzancki w sile ok. 3,000 osób. Pierwszą znaczącą potyczkę z Niemcami partyzanci sowieccy stoczyli 09.06.1942 niedaleko miasteczka Naliboki, gdy 125. oddział im. Stalina rozbił „formację SS, Litwinów oraz niemieckiej policji”. Równocześnie rosyjskie oddziały partyzanckie zaczęły, w poszukiwaniu prowiantu, atakować sąsiednie wioski, traktując wieśniaków „jak wrogów”. W ich obronie zaczęła stawać polska niepodległościowa Armia Krajowa AK (część Polskiego Państwa Podziemnego), która wszelako nie atakowała wówczas Niemców frontalnie — zgodnie z zakazem takich akcji, wydanym przez polski rząd („Uchwała Komitetu dla Spraw Kraju z 27.04.1940”), z wyjątkiem „represji względem szpiegów i prowokatorów”.

Reakcją niemiecką było nasilenie prześladowań społeczności polskiej. Niszczono „wszelkie formy i przejawy życia kulturalnego Polaków. Nie pozwolono na otwarcie żadnej szkoły polskiej” — zgodnie z wytycznymi wyartykułowanymi już 28.09.1939 przez dwóch urzędników niemieckiego centralnego niem. Rassenpolitisches Amt der NSDAP (pl. Urząd Polityki Rasowej NDSAP), Erharda Wetzela i Günthera Hechta — obu z tytułami doktorskimi, a jakże: pierwszy z prawa, drugi z herpetologii, i.e. działu zoologii badającego płazy i gady — w oparciu o wytyczne wyartykułowane dwa dni wcześniej przez niemieckiego socjalistycznego przywódcę, Adolfa Hitlera. W memoriale niem. „Die Frage der Behandlung der Bevölkerung der ehemaligen polnischen Gebiete nach rassepolitischen Gesichtspunkten” (pl. Traktowanie ludności byłych obszarów Polski z punktu widzenia polityki rasowej) owi wybitni przedstawiciele „rasy panów” pisali m.in. iż na okupowanych ziemiach polskich: „Uniwersytety i inne szkoły wyższe, szkoły zawodowe, jak i szkoły średnie były zawsze ośrodkiem polskiego szowinistycznego wychowania i dlatego powinny być w ogóle zamknięte. Należy zezwolić jedynie na szkoły podstawowe, które powinny nauczać jedynie najbardziej prymitywnych rzeczy: rachunków, czytania i pisania. Nauka w ważnych narodowo dziedzinach, jak geografia, historia, historia literatury oraz gimnastyka, musi być zakazana”. Odpowiedzią Polskiego Państwa Podziemnego — największego ruchu oporu w okupowanej Europie — było utworzenie sieci tajnego nauczania. Uczestniczyła w nim e.g. jedna z ss. Nazaretanek w Nowogródku, s. Kanizja Eugenia Mackiewicz. Wspomniany ks. Zienkiewicz wspominał: „s. Kanizja, bardzo utalentowana nauczycielka, zorganizowała na prośby rodziców tajne nauczanie dzieci polskich języka ojczystego i historii”. I uzupełniał: „Komplety zbierały się w domach prywatnych. Jakkolwiek ostrożność była zachowana i liczba dzieci prawdopodobnie nie przekraczała pięćdziesięciu, to jednak Białorusini dowiedzieli się o tym i złożyli doniesienie […] do niem. Geheime Staatspolizei (pl. Tajna Policja Państwowa), i.e. Gestapo”.

Obserwował te wydarzenia i był ich świadkiem. Nie pozostawał bierny —prawd.

współpracował, a nawet był kapelanem Armii Krajowej AK, w Okręgu Nowogródek.

Jeden z innych świadków, p.

Czesława Piotrkowska–Zwierko, po latach wspominała, że podczas Świąt Zmartwychwstania Pańskiego — Niedziela Wielkanocna w 1942 przypadała 05.04 — „w czasie kazania powiedział, że «trudno mu było śpiewać tradycyjną pieśń wielkanocną dla Zmartwychwstałego Chrystusa, kiedy na naszej ziemi ginie tyle ludzi różnych narodowości»”. Dlatego w czasie procesji rezurekcyjnej — na zakończenie Wigilii Paschalnej, poprzedzającej kazanie — „zamiast znanej wielkanocnej 'Wesoły nam dziś dzień nastał' ksiądz dziekan zaśpiewał «U drzwi Twoich stoję Panie»”.

Coś przeczuwał, acz na pewno nie wiedział, że Niemcy — równolegle do niem. «Endlösung der Juden­frage» — rozpoczynali wdrażanie «Generalplan Ost» (pl. „Generalny Plan Wschodni”) — czyli niemieckiego rządowego planu osiedleńczego i germanizacyjnego okupowanych przez Niemców terytoriów wschodnich, głównie polskich.

W 1958, w niem. „Vierteljahrshefte für Zeitgeschichte” (pl. „Kwartalnik Historii Współczesnej”) opublikowano artykuł niem. „Der Generalplan Ost”, w którym m.in. zamieszczono niem. „Stellungnahme und Gedanken zum Generalplan ost des Reichsführers SS” (pl. „Stanowisko i uwagi dotyczące Generalplan Ost Reichsführera SS”) z 27.04.1942, przygotowane przez — a jakże! — dr Erharda Wetzela. Tenże już w 1939, we wspomnianym wcześniej memorandum niem. „Die Frage der Behandlung der Bevölkerung der ehemaligen polnischen Gebiete nach rassepolitischen Gesichtspunkten”, nie tylko pisał o metodach „edukacji” Polaków, ale stwierdzał, że „W zakresie duchowym można Polaka określić jako całkowicie nietwórczego zarówno pod względem kulturalnym, jak i narodowo–politycznym […] Pod względem psychicznym należy określić Polaka jako człowieka stadnego, pełnego głębokiej nieufności do tych, którzy wyrastają ponad poziom gromady. W związku z tym pozostaje brak poczucia porządku i niezrozumienie dla wytworów wyższej kultury, jej utrzymania i pielęgnowania”. Dlatego też sugerował „poprawę sytuacji kulturowej i gospodarczej ludności żydowskiej oraz 'zainfekowanej przez Żydów' w stosunku do Polaków”. Miało to służyć „silniejszemu ekonomicznemu zniewoleniu” Polaków i utrzymaniu Żydów w stanie „zdolnym do emigracji”. Gdy dwa lata później sytuacja uległa zmianie i rozpoczęło się niem. «Endlösung der Juden­frage» zrewidował opinie i tak opisywał „kwestię polską”: „Liczbę Polaków należy oszacować na 20‐24 miliony. To najbardziej wrogi Niemcom, liczbowo najsilniejszy i dlatego najniebezpieczniejszy ze wszystkich narodów obcych, wziętych pod uwagę w planie przesiedleń. To naród, który ma największą skłonność do spiskowania. Rolę, którą Polacy muszą dziś nieuchronnie odgrywać, być może pełnią chętniej, niż nam się wydaje z naszego punktu widzenia. Dzisiaj mogą konspirować do woli i odgrywać za granicą rolę prześladowanych, nieszczęśliwych, szlachetnych Polaków, tworzyć rządy, które nie mogą ponieść klęski, ponieważ nie mają nic do zarządzania, a tym samym nie ponoszą żadnej odpowiedzialności, i które ponadto w swoich różnych grupach walczą ze sobą z największą zaciekłością.

[…] Obecny plan przewiduje wysiedlenie 80‐85% Polaków, tzn. wchodzi w rachubę — w zależności od tego, czy mowa o 20, czy 24 milionach Polaków — 16‐20.4 miliona Polaków do wysiedlenia, podczas gdy 3‐4.8 miliona Polaków ma pozostać w niemieckiej przestrzeni osadniczej. Te liczby, wymienione przez niem. Reichssicherheitshauptamt (pl. Główny Urząd Bezpieczeństwa Rzeszy), i.e. RSHA, stoją w sprzeczności z szacunkami, które niem. Reichskommissar für die Festigung deutschen Volkstums (pl. Komisarz Rzeszy do spraw Umacniania Niemczyzny), i.e. RKFDV, podaje jako zdolnych do zniemczenia, rasowo pożądanych Polaków. RKFDV, na podstawie swoich dotychczasowych ustaleń dotyczących ludności wiejskiej niem. Reichsgau Danzig–Westpreußen (pl. Okręg Rzeszy Gdańsk–Prusy Zachodnie), względnie niem. Reichsgau Wartheland (pl. Okręg Rzeszy Kraj Warty), szacuje zdolnych do zniemczenia na 3%. Gdyby przyjąć tę liczbę, do wysiedlenia byłyby nawet ponad 19‐23 miliony Polaków”.

Gdzie zamierzano wysiedlić Polaków? Ano „W przypadku Polaków stwierdzono, że tylko w odniesieniu do obszaru wschodniego można by rozważać rozwiązanie polegające na deportacji na Zachodnią Syberię”. Rozważano też inną opcję: „Że kwestii polskiej nie da się rozwiązać w ten sposób, by Polaków — jak Żydów — zlikwidować, to oczywiste. Takie rozwiązanie kwestii polskiej obciążałoby niemiecki naród aż w daleką przyszłość i odebrałoby nam wszędzie sympatie, tym bardziej że również inne narody sąsiednie musiałyby liczyć się z tym, że w danym czasie będą podobnie traktowane. Musi moim zdaniem zostać znalezione rozwiązanie kwestii polskiej w tym sensie, by wspomniane wyżej polityczne ryzyka sprowadzić do jak najniższego możliwego poziomu. [Możliwe jest,] by kwestię polską częściowo rozwiązać przez mniej lub bardziej dobrowolną emigrację za ocean”.

Pierwszym krokiem w realizacji «Generalplan Ost» miała być jednak fizyczna eksterminacja polskiej inteligencji i warstw przywódczych. Niemcy mieli ułatwione zadanie — Rosjanie w 1939‐1941 znaczną część tejże wymordowali w ramach «ludobójstwa katyńskiego», a wielu innych deportowali — a jakże! — na Syberię i do Kazachstanu. Ponadto sami mieli „doświadczenia” z niem. «Intelligenzaktion» (pl. „Akcja Inteligencja”), i.e. niemieckiego programu eksterminacji polskiej elity, głównie na terenach przyłączonych bezpośrednio do Niemiec, ale także na terenie dict. niem. Generalgouvernement (pl. Generalne Gubernatorstwo), gdzie program nosił miano «AB‐aktion». Wówczas, m.in. w oparciu o dict. niem. „Son­der­fahn­dungs­liste” (pl. „Specjalna lista poszukiwanych”), i.e. listy proskrypcyjne, zawierające dane 61,000‐88,000 Polaków, uznawanych za szczególnie niebezpiecznych dla III Rzeszy, ludobójczo zamordowano ok. 50,000 nauczycieli, katolickich kapłanów, przedstawicieli ziemiaństwa, wolnych zawodów, działaczy społecznych i politycznych oraz emerytowanych wojskowych, a kolejnych 50,000 zesłano do obozów koncentracyjnych, gdzie przeżyli nieliczni.

I latem 1942, w okupowanym niem. Generalbezirk Weiß­ruthenien — m.in. na Nowogródczyźnie — gdy trwało jeszcze niem. «Endlösung der Juden­frage», Niemcy plan eksterminacji polskich elit wdrożyli. Przeszedł on do historii pod nazwą niem. «Polenaktion» (pl. „Operacja Polacy”) — kryptonim pochodzi od nazwy specjalnej rezolucji wydanej przez niemiecki RSHA. niem. «Polenaktion» objęła m.in. usunięcie Polaków z aparatu cywilnego i policji okręgu i zastąpieniu ich Białorusinami. W jej ramach przeprowadzano m.in. deportacje Polaków na niewolnicze, przymusowe roboty do Niemiec. 26‐30.06.1942 natomiast we wszystkich powiatach okręgu, w dużej mierze w małych miasteczkach, aresztowano i następnie rozstrzelano ponad 1,000 przedstawicieli polskiej inteligencji. W okolicach Lidy aresztowano e.g. 16 polskich kapłanów. Zamordowano 5 kapłanów z dekanatów Głębokie i Postawy. Jednocześnie założono obóz koncentracyjny KL Koldichevo k. Baranowicz.

Realizację tego ludobójczego przedsięwzięcia powierzono m.in. kolaboracyjnym białoruskim formacjom politycznym, administracyjnym i policyjnym — e.g. wspomnianej niem. Weißruthenische Hilfspolizei. To członkowie tych formacji przygotowywali lokalny odpowiednik niem. „Son­der­fahn­dungs­liste”, list proskrypcyjnych Polaków, przeznaczonych do eksterminacji. Mordów — skoordynowanych z likwidacją gett żydowskich — dokonywała, pod kierunkiem i z udziałem Niemców, niem. Weißruthenische Hilfspolizei, wspomagana przez kolaborantów ukraińskich, litewskich, łotewskich oraz rosyjskich, e.g. RONA.

I właśnie wówczas, 29.06.1942 — w ramach niem. «Polenaktion» — Niemcy aresztowali go. Tego samego dnia aresztowali proboszcza sąsiedniej, ok. 14 km na północ, parafii Wsielub, ks. Józefa Kuczyńskiego, i ks. Stefana Sieczkę proboszcza parafii Brzozówka, ok. 26 km na północny zachód od Nowogródka.

Przez miesiąc przetrzymywano ich w więzieniu w Nowogródku, dając prawd. do zrozumienia, że powodem aresztowania było m.in. ukrywanie dzieci żydowskich.

31.07.1942 został — w gronie ok. 60 innych Polaków, w tym ks. Kuczyńskiego — rozstrzelany w lasku k. wspomnianych koszar wojskowych w okolicy wsi Skrzydlew, niedaleko miejsca gdzie 08.12.1941 mordowano Żydów.

Wspomniany świadek, p.

Czesława Piotrkowska–Zwierko, wspominała: „Wśród rozstrzelanych był profesor historii z naszego gimnazjum [im. Adama Mickiewicza], Leon Augustyn, który w domu zostawił żonę z trojgiem małych dzieci. Znający dobrze język niemiecki przed egzekucją, stojąc nad dołem, przemówił do niemieckich żołnierzy, prosząc, aby pozdrowili swoje żony. Powiedział także, że działając w ten sposób — nigdy wojny nie wygrają. Ludwik Kaczmarski krzyknął z kolei: 'Niech żyje Polska, za Polskę ginę!'. Krzyknąwszy to zaczął uciekać i został zastrzelony w biegu.

Wtedy nasz ukochany ksiądz Dalecki zaintonował pieśń «U drzwi Twoich stoję Panie».

Wszyscy podchwycili śpiew, a Niemcy zaczęli strzelać do bezbronnych ludzi”.

Tydzień później, 07.08.1942, Niemcy, wraz z białoruskimi kolaborantami z niem. Weißruthenische Hilfspolizei, a także estońskiego niem. Schutz­mann­schaft–Front–Bataillon 36 „Arensburg” (pl. 36. Policyjny Batalion Frontowy „Arensburg”), i.e. kolaborantami estońskimi, kilka dni wcześniej przybyłymi do Nowogródka, przeprowadzili drugą niem. Aktion (pl. operacja) przeciw Żydom. W oddalonym o ok. 5 km na północ lesie, k. wsi Litowka, przy drodze do Wsielubia, zamordowali w uprzednio przygotowanych dołach ok. 5,500 Żydów nowogrodzkiego getta.

łac. „O bone Deus! In quae tempora me reservasti, ut ista patiar!” (pl. „O dobry Boże! Na jakież to czasy mnie zachowałeś, abym musiał to znosić?”).