Od 1935 posługiwała w domu Zgromadzenia ss. Nazaretanek w Nowogródku, stolicy polskiego woj. nowogrodzkiego i jednocześnie miasta powiatowego. Ustalenie ilości mieszkańców tego miasta wydaje się trudne. Dostępne są dane ze spisu powszechnego z 1931, wskazujące, że w Nowogródku mieszkało ok. 13,252 osób, z czego rzymskokatolików — w większości Polaków — było 4,026, prawosławnych — w większości Białorusinów — 2,383, a Żydów 6,309. W poprzedzającej dekadzie miasto podwoiło ilość mieszkańców — prawd. wiązało się to z ustaleniem stolicy województwa i związanych z tym urzędów właśnie w Nowogródku. Nie wiadomo jak zmieniała się liczba ludności w latach 1931‐1939. Zakładając jednak, że nie rosła już tak burzliwie, a zgodnie z szacunkowych tempem wzrostu ludności całego woj. nowogrodzkiego, w 1939 w Nowogródku mogło mieszkać ok. 15,500 osób, z czego rzymskokatolicy stanowi ok. 32%, prawosławni ok. 18%, a Żydzi ok. 45%.

Po niemieckiej i rosyjskiej inwazji Polski w 09.1939 i rozpoczęciu II wojny światowej, po rozpoczęciu okupacji rosyjskiej, prześladowana, wraz ze współsiostrami, przez Rosjan. Zakonnicom zabroniono prowadzenia działalności szkolnej, zmuszono do opuszczenia domu Zgromadzenia. Wiosną 1940 wyrzucono ich z zabudowań gospodarskich tegoż domu, gdzie się początkowo schroniły (pozostawiono im wówczas też część ogrodu), i zmuszono do podjęcia pracy zarobkowej w Nowogródku, do zdjęcia habitów. Rozproszyły się i zamieszkały w domach rodzin prywatnych. Pracowały jako sprzątaczki i służące. Ale spotykały się — „utrzymywały ze sobą więź przez kościół, […] dwa razy na dzień: na Mszy św. i na wieczornym różańcu, […] odprawianym codziennie przy wystawionym Najświętszym Sakramencie”.

Udało się jej otrzymać posadę sprzątaczki — wraz z s. Rajmundą Anną Kokołowicz i s. Boromeą Weroniką Narmontowicz — w sowieckiej szkole, w budynku domu Zgromadzenia, w którym przed wojną zakonnice prowadziły swoją szkołę i który Rosjanie zrabowali. Dzięki temu mieszkała też tam mieszkała. Jak wspominał ówczesny rektor fary i kapelan ss. Nazaretanek, ks. Aleksander Zienkiewicz: „Zatrudniając trzy Siostry na terenie szkoły, [jej sowiecki dyrektor] zauważył i ocenił ich walory jako robotnic […] Komunistyczny dygnitarz wyraził się pewnego razu: 'Mniszkom można zaufać — dobrze pracują i nie kradną'”.

Polaków z biegiem czasu w Nowogródku ubywało. Rozpoczynała się bowiem seria wielkich „eksperymentów etnicznych” — i.e. rozwiązywania problemów społecznych i narodowościowych poprzez masowe deportacje — którego mistrzami okazali się Rosjanie, korzystający z wielowiekowych doświadczeń w tej mierze. Rosjanie represjom poddali szczególnie Polaków, dokonując aresztowań polskiej inteligencji, nauczycieli, lekarzy, ziemian, urzędników państwowych, leśników, policjantów, a także rodzin polskich wojskowych. Wielu innych Polaków stało się ofiarami czterech wielkich fal deportacji. Na terenie Białorusi, e.g. w Nowogródku, szczególnie tragiczne były dwie deportacje: pierwsza, ok. 10‐11.02.1940 „na Syberię”, oraz ostatnia, czwarta, ok. 04‐05.1941, głównie do Kazachstanu. W relacjach o tej pierwszej często pojawia się informacja, iż „przychodzili nocą, bez uprzedzenia i zabierali całe rodziny, od niemowląt po staruszków”. W ciągu kilkunastu minut ludzie tracili dorobek całego życia: „10 lutego 1940 roku był dniem rozstania z tym, co kochałam. Z rewolwerem enkawudzisty przy głowie ojciec podpisał dokument, że to z dobrej i nieprzymuszonej woli będziemy przesiedleni w inne miejsce. Nie będę opisywać, co działo się w ciągu dwudziestu minut, jakie mieliśmy do zebrania się. Była sobota i mama tylko chleb do pieca wsadziła… a więc i tego nie było na drogę. Szynkę z komory wyrwał ojcu enkawudzista, mówiąc, że tam u nich jest mnogo wszystkiego, ale żeby nie zapomnieć piły i siekiery zabrać”. „Praktycznie nie zabraliśmy niczego, bo nie pozwolili nam poruszać się po domu […] Były wtedy duże zaspy i silny mróz”. Tylko w pierwszej wielkiej deportacji wywieziono „na Syberię” ok. 140,000 Polaków, w tym ok. 50,000 z obszaru, który Rosjanie określali jako dict. Zachodnia Białoruś, gdzie położony był m.in. Nowogródek. Ponadto 150,000‐200,000 mężczyzn wcielono do armii rosyjskiej, a ok. 100,000 zmuszono do pracy na rzecz przemysłu rosyjskiego, głównie w kopalniach Zagłębia Donieckiego, w zakładach przemysłu ciężkiego na Uralu i na Syberii.

Mimo prześladowań zakonnice ze Zgromadzenia wysyłały paczki Polakom deportowanym przez Rosjan.

W czasie niemieckiego ataku 22.06.1941 na uprzedniego sojusznika, Rosjan — okupacja niemiecka rozpoczęła się 04/06.07.1941 — miasto zostało częściowo zburzone. 28.06.1941 bowiem Niemcy przeprowadzili 3‐godzinny nalot lotniczy na bezbronne miasto — choć rosyjskich wojsk już w nim nie było. Jak podają źródła „Nowogródek […] przedstawiał jeden buchający wulkan ognia i dymu. Na szczęście ofiar wśród ludności nie było wiele. Mieszkańcom w znacznej mierze udało się rozproszyć po okolicznych polach i osadach”. Dom Zgromadzenia ss. Nazaretanek nie uległ zniszczeniu, zakonnice mogły więc do niego powrócić. Niemcy dozwolili im też na przywdzianie habitów i ponowienie działałności z dziećmi i młodzieżą. „Nie pozwolono [aliści] na otwarcie żadnej szkoły polskiej”.

Nowogródek stał się siedzibą niem. Kreisgebiete (pl. powiat) Nowogrodek, w ramach niem. Generalbezirk Weiß­ruthenien (pl. Generalny Okręg Białorusi), stanowiącego część okupowanego i zarządzanego przez Niemców quasi‐państwa, zwanego niem. Reichs­kommissariat Ostland (pl. Komisariat Rzeszy Wschód). I natychmiast rozpoczęły się prześladowania Polaków i Żydów, co jakże współgrało z opiniami milionów Niemców, e.g. Clausa Schenka Grafa von Stauffenberg, przyszłego zamachowca na życie lidera niemieckiej, rządzącej Narodowo­socjalistycznej Niemieckiej Partii Robotników, i.e. NSDAP, Adolfa Hitlera: „Miejscowa ludność to niewiarygodny motłoch, bardzo dużo Żydów i mieszańców. Naród, który aby się dobrze czuć, najwyraźniej potrzebuje batoga. Tysiące jeńców przyczynią się na pewno do rozwoju naszego rolnictwa. Niemcy mogą wyciągnąć z tego korzyści, bo oni są pilni, pracowici i niewymagający”.

Już 26.07.1941 Niemcy zgromadzili — z pomocą trochę wcześniej powołanego niem. Judenrat (pl. Rada Żydowska) — grupę mężczyzn na rynku miejskim. Ustawili ich w szeregach, wyselekcjonowali ok. 50 i zamordowali na miejscu. Wspomniany ks. Aleksander Zienkiewicz napisał: „Skrawione trupy leżą przed halą targową na bruku, a o kilkadziesiąt kroków od miejsca zbrodni odbywa się koncert [wojskowej] orkiestry dętej. Na oddział odświętnie ubranych, o czerstwych i wesołych twarzach muzykantów patrzą tylko szeregi ponurych oczodołów wypalonych kamienic. Wśród zgliszcz, swędu i dymów płyną i odbijają się echem o kikuty zczerniałych murów lekkie fale Strausowskich walców, stwarzając jakiś makabryczny, piekielny nastrój”.

Zaraz potem Niemcy rozpoczęli terroryzowanie polskiej społeczności. Ks. Zienkiewicz notował: „W sierpniu, żandarmeria polowa dokonuje egzekucji podejrzanych o sympatię do komunizmu Polaków i Białorusinów. W sprawie paru osób podjąłem interwencję w komendanturze. Odpowiedziano mi: niem. 'Zu spat' (pl. 'Za późno') […] [Po przejściu wojsk] organizuje się administracja cywilna. Jednym z pierwszych [jej] dzieł jest rozstrzelanie [w 08.1941] inż. Wincentego Smolskiego ([Polaka, wybranego] burmistrza) i kilku innych wybitniejszych Polaków za 'sabotaż' zarządzeń władz niemieckich — jak głosił oficjalny komunikat. Burmistrzem zostaje Białorusin”….

Prześladowania Żydów nasilały się. Pod koniec 08.1941 zamordowano kolejnych 50 Żydów, w tym członków pierwszego niem. Judenratu. 28.09.1941 zakazano Żydom opuszczania miasta. Pod koniec 1941 Niemcy rozpoczęli realizację ludobójczego państwowego planu niem. «Endlösung der Juden­frage» (pl. „Ostateczne rozwiązanie kwestii żydowskiej”). 08.12.1941 ok. 260‐osobowy oddział niemieckiej piechoty otoczył miasto. Na placu przed budynkiem sądu dokonano selekcji wśród Żydów. Ok. 1,300 zagoniono na północne przedmieście Peresieka, gdzie okolice rynku — ok. 28 domów — dzień wcześniej otoczono drewnianym płotem. Pozostałych, ponad 5,000 Żydów, załadowano na ciężarówki i zawieziono ok. 3 km na południowy zachód, w okolice wsi Skrzydlew. Tam, za barakami wojskowymi, Niemcy i prawd. członkowie kolaboracyjnej niem. Weißruthenische Hilfspolizei (pl. Białoruska Policja Pomocnicza) oraz niem. Litauische Schutzmannschaftsbataillone (pl. Litewskie bataliony Schutzmannschaft) wszystkich rozstrzelali nad wcześniej wykopanymi rowami. A pod koniec zimy, na początku wiosny 1942, rozpoczęto gromadzenie w Nowogródku pozostałych Żydów z całego niem. Kreisgebiete. Do 05.1942 w getcie w Peresiece zgromadzono ich ok. 6,500.

W tym samym czasie, w oddalonej o ok. 40‐50 km na północny wschód Puszczy Nalibockiej, zaczęli gromadzić się rosyjscy żołdacy, którzy uniknęli internowania przez Niemców w 1941. Powstał duży ośrodek partyzancki w sile ok. 3,000 osób. Pierwszą znaczącą potyczkę z Niemcami partyzanci sowieccy stoczyli 09.06.1942 niedaleko miasteczka Naliboki, gdy 125. oddział im. Stalina rozbił „formację SS, Litwinów oraz niemieckiej policji”. Równocześnie rosyjskie oddziały partyzanckie zaczęły, w poszukiwaniu prowiantu, atakować sąsiednie wioski, traktując wieśniaków „jak wrogów”. W ich obronie zaczęła stawać polska niepodległościowa Armia Krajowa AK (część Polskiego Państwa Podziemnego), która wszelako nie atakowała wówczas Niemców frontalnie — zgodnie z zakazem takich akcji, wydanym przez polski rząd („Uchwała Komitetu dla Spraw Kraju z 27.04.1940”), z wyjątkiem „represji względem szpiegów i prowokatorów”.

Reakcją niemiecką było nasilenie prześladowań społeczności polskiej. Niszczono „wszelkie formy i przejawy życia kulturalnego Polaków. Nie pozwolono na otwarcie żadnej szkoły polskiej” — zgodnie z wytycznymi wyartykułowanymi już 28.09.1939 przez dwóch urzędników niemieckiego centralnego niem. Rassenpolitisches Amt der NSDAP (pl. Urząd Polityki Rasowej NDSAP), Erharda Wetzela i Günthera Hechta — obu z tytułami doktorskimi, a jakże: pierwszy z prawa, drugi z herpetologii, i.e. działu zoologii badającego płazy i gady — w oparciu o wytyczne wyartykułowane dwa dni wcześniej przez niemieckiego socjalistycznego przywódcę, Adolfa Hitlera. W memoriale niem. „Die Frage der Behandlung der Bevölkerung der ehemaligen polnischen Gebiete nach rassepolitischen Gesichtspunkten” (pl. „Traktowanie ludności byłych obszarów Polski z punktu widzenia polityki rasowej”) owi wybitni przedstawiciele „rasy panów” pisali m.in. iż na okupowanych ziemiach polskich: „Uniwersytety i inne szkoły wyższe, szkoły zawodowe, jak i szkoły średnie były zawsze ośrodkiem polskiego szowinistycznego wychowania i dlatego powinny być w ogóle zamknięte. Należy zezwolić jedynie na szkoły podstawowe, które powinny nauczać jedynie najbardziej prymitywnych rzeczy: rachunków, czytania i pisania. Nauka w ważnych narodowo dziedzinach, jak geografia, historia, historia literatury oraz gimnastyka, musi być zakazana”. Odpowiedzią Polskiego Państwa Podziemnego — największego ruchu oporu w okupowanej Europie — było utworzenie sieci tajnego nauczania. Uczestniczyła w nim m.in. jedna ze współsióstr, s. Kanizja Eugenia Mackiewicz. Wspomniany ks. Zienkiewicz wspominał: „s. Kanizja, bardzo utalentowana nauczycielka, zorganizowała na prośby rodziców tajne nauczanie dzieci polskich języka ojczystego i historii”. I uzupełniał: „Komplety zbierały się w domach prywatnych. Jakkolwiek ostrożność była zachowana i liczba dzieci prawdopodobnie nie przekraczała pięćdziesięciu, to jednak Białorusini dowiedzieli się o tym i złożyli doniesienie […] do niem. Geheime Staatspolizei (pl. Tajna Policja Państwowa), i.e. Gestapo”.

29.06.1942 — w ramach szerszego planu eksterminacyjnego Polaków, zwanego «Polenaktion» — Niemcy aresztowali proboszcza parafii Nowogródek, a zarazem dziekana, ks. Michała Daleckiego, proboszcza parafii Wsielub, ks. Józefa Kuczyńskiego, i ks. Stefana Sieczkę z Brzozówki. Po miesiącu przetrzymywania w więzieniu w Nowogródku — prawd. oskarżano ich m.in. o ukrywanie dzieci żydowskich — dwóch pierwszych Niemcy 31.07.1942 rozstrzelali, w gronie ok. 60 innych Polaków, w lasku k. koszar, niedaleko miejsca gdzie 08.12.1941 mordowano Żydów.

Tydzień później, 07.08.1942, Niemcy, wraz z białoruskimi kolaborantami z niem. Weißruthenische Hilfspolizei, a także estońskiego niem. Schutzmannschaft–Front–Bataillon 36 „Arensburg” (pl. 36. Policyjny Batalion Frontowy „Arensburg”), i.e. kolaborantami estońskimi, kilka dni wcześniej przybyłymi do Nowogródka, przeprowadzili drugą niem. Aktion (pl. operacja) przeciw Żydom. W oddalonym o ok. 5 km na północ lesie, k. wsi Litowka, przy drodze do Wsielubia, zamordowali w uprzednio przygotowanych dołach ok. 5,500 Żydów nowogrodzkiego getta. Trzecia niem. Aktion miała miejsce 04.02.1943, gdy m.in. grupę dzieci Niemcy i litewscy kolaboranci zamordowali w Litowce. Kolejnych 250 zamordowano 07.05.1943 w samym Nowogródku. Resztę likwidowano pojedynczo i tylko niektórym udało się uciec i ukryć — z pomocą polskich i białoruskich wieśniaków — w lasach.

Jeszcze przed mordem ostatnich Żydów w Nowogródku ss. Nazaretanki zostały wyrzucone z domu Zgromadzenia. Pomieszczenia przejął niejaki Borys Ragula, były żołnierz polskiej armii, później więzień sowiecki, a od 1941 kolaborant niemiecki. Na początku 1943 zaczął pracę w niemieckiej administracji miasta i rozpoczął przygotowania do tworzenia zbrojnego oddziału białoruskiego, walczącego u boku Niemców — później, w 1944, uformowanego jako niem. Schuma–Reiter–Abteilung Rogula (pl. Policyjny Oddział Konny Rogula), i przekształconego w niem. Schutzmannschaft–Reiter–Bataillon 68 (pl. 68. Policyjny Batalion Konny). Białorusini przejęli budynek dawnej szkoły prowadzonej przez zakonnice i wyrzucili je z ich domu. ss. Nazaretanki przeniosły się do pobliskiej, pustej po zamordowanych Żydach, rudery i stamtąd codziennie udawały się do „zabudowań gospodarczych wraz z chałupiną (pralnią)”, które im pozostawiono, „aż do wieczornego różańca, który nadal odprawiał się uroczyście codziennie w farze, po czym wracały do domu”.

Tymczasem zimą 1942/1943 oraz wiosną i latem 1943 na wschodzie miały miejsce decydujące zmagania II wojny światowej. 18‐22.01.1943 Rosjanie zdołali zabezpieczyć pas szerokości ok. 12 km umożliwiający dostarczanie żywności i broni oblężonemu Sankt Peterburgowi (wówczas Leningradowi). 02.02.1943 totalną klęską niemiecką zakończyła się bitwa pod Stalingradem. 21.02‐18.03.1943 Niemcy zdołali zdobyć Charków, ale w następnym kroku nie zdołali wyprzeć Rosjan — w bodajże największej bitwie pancernej w historii — z dict. łuku kurskiego. Niemcy stracili strategiczną przewagę na froncie i ofensywa przeszła w ręce Rosjan.

Jednocześnie w Puszczy Nalibockiej kosolidowały się oddziały partyzanckie. Poza wspomnianymi oddziałami sowieckimi/rosyjskimi powstały oddziały żydowskie, złożone z uciekinierów z gett i spod niem. «Endlösung der Juden­frage», pod dowództwem osławionych braci Bielskich. Obie grupy współpracowały, często dokonując rekwizycji — niejednokrotnie o charakterze rabunkowym i bandyckim: owym „operacjom gospodarczym” towarzyszyły pobicia, morderstwa oraz gwałty na kobietach — żywności i innych materiałów w polskich wioskach otaczających Puszczę Nalibocką. M.in. 08.05.1943 rosyjscy partyzanci i grupa żydowska braci Bielskich zaatakowała miejscowość Naliboki, mordując ok. 128 polskich mieszkańców, podejrzewanych o współpracę z polskimi partyzantami. Uaktywniła się bowiem polska konspiracyjna Armia Krajowa AK, z Okręgu V AK „Stołpce” Inspektoratu AK „Baranowicze”, wchodzącego w skład Okręgu AK „Nowogródek”.

Niemcy zareagowali utworzeniem ad hoc w 11.1942 specjalnej jednostki, nazwanej od godności jej dowódcy SS‐Brigadeführera Curta von Gottberga, niem. Kampfgruppe von Gottberg (pl. grupa bojowa Gottberg), której powierzono zadanie wyłapywania uciekinierów żydowskich i walkę z grupami partyzanckimi. W rozkazie operacyjnym z 07.12.1942 von Gottberg nakazywał: „Zadaniem […] jest atakowanie i niszczenie bandytów. Każdy bandyta, Żyd, Cygan i podejrzany członek gangu ma być traktowany jak wróg”. Jak podają źródła „w rzeczywistości Kampfgruppe von Gottberg niemal całkowicie wyludniła całe regiony Białorusi”.

19.06.1943 oddział AK z Okręgu V AK „Stołpce” zaatakował Iwieniec, który w 1939 mógł liczyć ok. 5,000 mieszkańców, prawd. w 80% Polaków, oraz ok. 1,000 Żydów, których w 1943 już nie było. AK zdobyła miasteczko, rozbijając tamtejszy garnizon niemiecki. Uwolniono z więzienia aresztowanych działaczy Polskiego Państwa Podziemnego, zlikwidowano 40‐150 Niemców i kolaborantów, zdobyto dużo broni, etc. Ok. 100‐200 funkcjonariuszy kolaboracyjnej niem. Weißruthenische Hilfspolizei „dobrowolnie przyłączyło się do polskiego oddziału”.

W odwecie Niemcy zamordowali ok. 150 mieszkańców Iwieńca, a 13.07.1943 rozpoczęli niem. «Unternehmen Hermann» (pl. „operacja Hermann”). niem. 1. SS‐Infanteriebrigade (pl. 1. Brygada Piechoty SS) i niem. Kampfgruppe von Gottberg, wspierane przez kolaboracyjne jednostki białoruskiej niem. Schutzmannschaft (pl. grupy ochronne), i.e. Schuma; łotewskie, i.e. kilka niem. Lettische Polizei Front Bataillon (pl. Łotewskie Bataliony Policyjne); oraz litewskie i ukraińskie oddziały Schuma; w sile razem ok. 9,000‐60,000 ludzi zaatakowały Puszczę Nalibocką. By pozbawić partyzantów zaplecza Niemcy stworzyli pas „spalonej ziemi”, w promieniu 10‐15 km wokół puszczy.

Częściowo objął on Nowogródek. 17‐18.07.1943 Niemcy aresztowali tam ok. 120 osób, głównie Polaków, jako zakładników.

Wówczas 11 ss. Nazaretanek ofiarowało swe życie w zamian za życie posiadających rodziny i dzieci zakładników oraz jedynego kapłana — wspomnianego ks. Aleksandra Zienkiewicza. Ks. Zienkiewicz, już wówczas — po mordzie ks. Michała Daleckiego — proboszcz parafii Nowogródek, dziekan i wikariusz północnej części diecezji pińskiej, wspominał:

„Gdzieś po południu owego dramatycznego dnia [aresztowań], przy spotkaniu ze mną, M. Stella [i.e. s. Adela Mardosewicz, przełożona ss. Nazaretanek w Nowogródku] mówi z właściwą sobie prostotą: «Mój Boże, jeżeli potrzebna jest ofiara z życia, niech raczej nas rozstrzelają, aniżeli tych, którzy mają rodziny — modlimy się nawet o to»”.

I Niemcy zamienili większości zakładnikom karę śmierci na niewolnicze roboty przymusowe w Niemczech. 24.07.1943 ich wywieźli — nielicznych zwolniono. Wszyscy przeżyli II wojnę światową.

Ks. Zienkiewicz zdał sobie wówczas sprawę, że jego nazwisko znalazło się na liście Polaków uznawanych przez białoruskich kolaborantów za sprzyjających partyzantom i przekazanej Gestapo, i zaczął się częściowo ukrywać — m.in. noce spędzał poza domem. Po latach zanotował:

„W parę dni po odejściu transportu z więźniami […] podeszła ku mnie M. Stella i znowu z prostotą godną wielkich czasów oświadczyła mi bez żadnych wstępów i dobranych słów (słowa były wówczas zbyt słabym środkiem wypowiadania myśli i przeżyć): «Boże, mój Boże, Ksiądz Kapelan jest o wiele potrzebniejszy na tym świecie, niż my, toteż modlimy się teraz o to, aby Bóg raczej nas zabrał, niż Księdza, jeżeli jest potrzebna dalsza ofiara»”.

31.07.1943 zakonnice zostały wezwane na posterunek policji w Nowogródku, w budynku dawnego, polskiego Urzędu Wojewódzkiego.

Ks. Zienkiewicz pisał: „O 6‐ej rozpoczął się różaniec, po czym Siostry poszły jeszcze do swego domku, a w kościele odbywała się spowiedź.

Wyspowiadałem kilka osób i wyszedłem przed świątynię. Ulicą 3 Maja pod górę, dość żywym krokiem, podążały parami spowite w czarne habity i welony, postacie Sióstr….

Minęły właśnie dom pp. Mazurkiewiczów i zapewne dźwigając krzyże przeczuć — pięły się stromym zboczem góry ku rynkowi….

Kto z mieszkańców miasta widział je w tym pochodzie, widział je na ziemi wśród żywych po raz ostatni”….

Gdy o 19:30 się pojawiły na poserunku, natychmiast zostały wywiezione na rozstrzelanie, ale z powodu problemów ze znalezieniem odpowiedniego miejsca, zostały przywiezione z powrotem i umieszczone w celi aresztu. Ks. Zienkiewicz pisał: „Krótką noc letnią przebyły Siostry w piwnicy gmachu. Co tam przeżyły — Bóg tylko wie… Nowogródzki Tatar, palacz przy centralnym ogrzewaniu, opowiadał w wielkim sekrecie, że na posadzce piwnicy widział ślady rozkrzyżowanych postaci. A więc przygotowywały się Ofiary do bram wieczności — leżąc krzyżem. Tajemnicę wewnętrznych przeżyć, tej strasznej lecz i wzniosłej «Góry Oliwnej» — poniosły ze sobą w zaświaty”.

O świcie następnego dnia ponownie zostały wywiezione i ok. 5 km na południowy zachód od miasta, niedaleko leśniczówki Batorówka, w pobliżu wspomnianej wsi Skrzydlew, gdzie półtorej roku wcześniej zamordowano ok. 5,000 Żydów, w lesie, zostały zamordowane.

Miały na sobie swe habity i nie były skrępowane.

Ks. Zienkiewicz pisał:

„Potworna prawda powoli zaczyna wypełzać z ukrycia, uśmiercając na ustach słowa… Wreszcie, po kilku dniach, staje się wszystkim Polakom wiadoma […] [Współsiostra, s. Małgorzata Ludwika Banaś, która w momencie aresztowania zakonnic pracowała jako pielęgniarka w miejscowym szpitalu] postarała się z paroma niewiastami wyjść dyskretnie z miasta na poszukiwanie grobu i rzeczywiście odnajduje świeżą, źle przysypaną mogiłę […], w lasku odległym o paręset kroków od szosy. Uklęknąwszy przy mogile, poczęła ręką rozgrzebywać cienką warstwę piasku i po paru minutach natrafiła na nogę trupa… Nie mogąc w inny sposób przekonać się, czy rzeczywiście to ciało jednej z Sióstr, zerwała z tej nogi podwiązkę….

I teraz odsłoniła się cała potworna prawda… Oto na tej podwiązce widzi numer s. Sergii.

[…] Z pozycji zwłok przy ekshumacji należy wnioskować, że niektóre Siostry padały do grobu raczej ciężko ranne, niż zabite. Zauważono bowiem nienaturalną dla osób zabitych pozycję i mocno skłębiony układ zwłok. Niektóre miały postawę na poły siedzącą. Czaszki głów nie były rozsadzone, z czego można wnioskować, że mordowano je wystrzałem z rewolweru małego kalibru. Znawcy nie wykluczali jednak użycia automatów z pewnej odległości.

[…] Pewien Niemiec pochodzący z Łotwy po przybyciu do Nowogródka na 'czystkę', kazał w pewnym polskim domu przyrządzić sobie śniadanie.

Ponieważ zachwycony był doskonałością przyrządzenia, kilkakrotnie ponawiał swoje wizyty […] On to zjawił się także w tę straszną niedzielę, prawdopodobnie niedługo po egzekucji, w tym samym domu i poprosił o śniadanie. Był mocno podpity i nie umiał ukryć zdenerwowania. W czasie śniadania podniecenie jego wzrosło. W pewnym momencie złapał się rękami za głowę i powiedział: «Ach, jak one szły! Trzeba było widzieć, jak one szły!».

[…] Z ułamkowych wypowiedzi, a głównie z zachowania się jednego z katów można wnioskować, jaki potężny, nadziemski blask glorii otoczył zsuwające się do otwartego dołu zakonnice — tę płeć łamliwą — 'sexus fragilis', gdy z głębi duszy powiedziały Bogu ofiarne — «tak, Ojcze»….

Po przejściu przez tę nowogródzką Kalwarię lęku i męki, po złożeniu czystej ofiary za drogich i bliskich im ludzi — tak ufaliśmy Bogu — zwycięski Oblubieniec i Zbawiciel przeprowadził ich dusze «dziś jeszcze» do «mieszkania Ojca», gdzie znalazły kres męki i światłość wiekuistą. A ciała spoczywały w cieniu brzóz i sosen pod żółtą warstwą piasku….

Dwunastą ofiarą był przed paru tygodniami zatrzymany w mieście chłopiec, mieszkaniec wsi sąsiadującej z miejscem egzekucji. Być może, że był on głównym robotnikiem przy kopaniu dołu, a zastrzelono go dla pozbycia się postronnego świadka zbrodni”.

Dlaczego Niemcy przyjęli ofiarę zakonnic? Nie wiadomo. Oddajmy po raz ostatni głos ks. Zienkiewiczowi: „Gestapowcy dokonali mordu we własnym zakresie, a więc w mroku swych tajemnic urzędowych”.

Razem w trakcie niem. «Unternehmen Hermann» „oddziały niemieckie spaliły całkowicie lub częściowo 150 wsi. Zabito od 4,199 do 4,280 osób, w większości polskich i białoruskich cywilów. Blisko 21 tys. osób zesłano na roboty przymusowe w III Rzeszy, a tysiące innych wysiedlono poza strefę blokady, rabując jednocześnie ich dobytek”. Zbrodniczy fach doskonalili wówczas e.g. niem. Chef der Bandenbekämpfung (pl. szef grup zwalczających bandy leśne), SS‐Obergruppenführer Erich von dem Bach‐Zelewski; oraz SS‐Sonderregiment Dirlewanger, dowodzony przez seryjnego gwałciciela i pedofila, SS‐Oberführera Oskara Dirlewangera. Nabyte „doświadczenia” wykorzystali później do tłumienia Powstania Warszawskiego w 08‐10.1944, mordując ponad 200,000 Polaków.

łac. „O bone Deus! In quae tempora me reservasti, ut ista patiar!” (pl. „O dobry Boże! Na jakież to czasy mnie zachowałeś, abym musiał to znosić?”).