Jedna z najwybitniejszych znawczyń KL Dachau, s. Stefania A. Hayward OCD, w swej książce o bł. Stefanie Wincentym Frelichowskim, napisała: „Obozy kon­cen­tra­cyj­ne w historii ludzkości były czymś dotąd nigdy w takiej formie i w takich wymiarach niespotykanym, dotąd nieistniejącym. Ludzkość nie miała doświadczenia obchodzenia się z takim złem, nie miała nawet wyrazów w swoim słownictwie na określenie tego, co tam się działo, ludzkiej wyobraźni nie wystarczało, by uświadomić sobie takie rzeczy”. Cytowała wypowiedź jednego z więźniów KL Dachau i KL Buchenwald, Austriaka o. Konrada Justa OCist: „Nie ma żadnej potworności, jaka by się nie wydarzyła w którymś z obozów kon­cen­tra­cyj­nych”. I uzupełniała: „Można bez przesady powiedzieć, że to, co miało miejsce w hitlerowskich obozach kon­cen­tra­cyj­nych, było złem absolutnym we wszystkich jego przejawach”.

Pierwsi duchowni katoliccy stali się więźniami KL Dachau już w 1938. Byli nimi Austriacy, zamknięci po niemieckim niem. Anschluß (pl. przyłączenie), i.e. przymusowej aneksji państwa austriackiego do Rzeszy Niemieckiej. W 09.1939, zaraz po rozpoczęciu II wojny światowej, ofiarami KL Dachau stali się katoliccy duchowni z Czech — zwiezieni tam w ramach niem. Aktion Albrecht I (pl. Operacja Albrecht I), czyli aresztowań osób uznanych za potencjalnie groźne w dict. niem. Protektorat Böhmen und Mähren (pl. Protektorat Czech i Moraw), i.e. jednostce administracyjnej utworzonej 16.03.1939 przez Niemcy, w rezultacie układu monachijskiego z 30.09.1938, z okupowanych obszarów Czech, Moraw i Śląska Czeskiego — i w szczególności duchowni polscy.

W 1939‐1940 aresztowanych duchownych z okupowanych terenów Polski Niemcy umieszczali w wielu obozach kon­cen­tra­cyj­nych, e.g. KL Stutthof, KL Sachsenhausen, KL Buchenwald, KL Mauthausen–Gusen, KL Auschwitz, etc. Interweniowała Stolica Apostolska, domagając się uwolnienia uwięzionych — w tym kilku biskupów — bądź ich przeniesienia do okupowanego i zarządzanego przez Niemców quasi‐państwa, zwanego niem. General­gouvernement (pl. Generalne Gu­ber­na­tor­stwo), i.e. GG, a nawet umożliwienia im wyjazdu do któregoś z neutralnych krajów europejskich lub do Ameryki Łacińskiej. Niemcy w 06.1940, czyli w czasie klęski zaatakowanej Francji, odrzucili te postulaty — przedkładane przez nuncjusza apostolskiego w Berlinie, abpa Cesare Orseniego — uzasadniając odmowę opinią niem. Generalgouverneur der besetzten Gebiete Polens (pl. Gubernator Generalny okupowanych terytoriów Polski), i.e. gubernatora GG, doktora, a jakże!, prawa (promotorem jego rozprawy doktorskiej „Publiczna osoba prawna — wkład w doktrynę cech publicznej osobowości prawnej” był znany profesor prawa publicznego żydowskiego pochodzenia Walter Jellinek), wybitnego niemieckiego działacza narodowo–socjalistycznego, Hansa Franka, o „antyniemieckiej postawie prasy i radia watykańskiego”. A w 11.1940 Niemcy podjęli inną decyzję — firmował ją inny wybitny niemiecki działacz narodowo–socjalistyczny, Reichsführer‐SS, Heinrich Luitpold Himmler. Rozkaz wykonawczy wydał szef niem. Reichssicherheitshauptamt (pl. Główny Urząd Bezpieczeństwa Rzeszy), i.e. RSHA, SS‐Obergruppenführer Reinhard Tristan Eugen Heydrich. 09.11.1940, w piśmie niem. Reichsministerium für die Kirchliche Angelegenheiten (pl. Ministerstwo Rzeszy ds. Kościelnych) do Adolfa kard. Bertrama, arcybiskupa wrocławskiego, znalazł się akapit niem. „Nach einer Entscheidung des Reichsführers SS und Chefs der Deutschen Polizei werden nunmehr sämtliche bisher in verschiedenen Konzentrationslagern untergebrachten Geistlichen im K.L. Dachau zusammengefaßt werden. Dort werden sie nur mit leichten Arbeiten beschäftigt. Auch wird ihnen Gelegenheit gegeben, täglich die Messe zu lesen oder zu besuchen” (pl. „Zgodnie z decyzją Reichsführera SS i szefa niemieckiej policji wszyscy duchowni, którzy wcześniej przebywali w różnych obozach kon­cen­tra­cyj­nych, zostaną teraz zgromadzeni w obozie kon­cen­tra­cyj­nym w Dachau. Będą tam zatrudniani jedynie do lekkich prac. Będą mieli również możliwość codziennego odprawiania lub uczestnictwa we Mszy Świętej”. Dotyczyć to też kapelanów wojskowych, co było pogwałceniem konwencji haskiej.

Skutkiem decyzji było i.a. prze­trans­porto­wanie 08.12.1940 z KL Buchenwald 228 osób duchownych oraz tego samego dnia ok. 152 duchownych z kompleksu obozów kon­cen­tra­cyj­nych KL Mauthausen–Gusen, z czego 139 stanowiły osoby jednoznacznie zidentyfikowane jako Polacy. Ks. Henryk Malak, który do KL Dachau przywieziony został kilka dni później z KL Sachsenhausen, wspominał: „Transporty z Mauthausen i Gusen do Dachau przedstawiały istny obraz nędzy ludzkiej. Toteż koledzy stamtąd są tak potwornie wychudzeni, schorowani, że sprawiają wrażenie cieni, a nie ludzi […] Są to wszystko kapłani w wieku od 27 do 40 kilku lat. Patrząc na te przygarbione szkielety, wychudłe twarze, w których świecą się niezdrowym blaskiem zapadłe oczy, trudno powstrzymać łzy. Co z tych młodych niedawno kwitnących zdrowiem ludzi zrobiły miesiące pracy w kamieniołomach”. Transport ok. 527 duchownych, w tym ok. 500 Polaków, przetrzymywanych w KL Sachsenhausen, przybył do KL Dachau 14.12.1940, a dzień wcześniej, 12‐13.12.1940 przywieziono 68 polskich duchownych z KL Auschwitz. Wszystkich w KL Dachau, przy bramie z napisem niem. „Arbeit mach frei” (pl. „Praca czyni wolnym”), witał jeden z zastępców niem. Lagerkommandant (pl. komendant obozu), osławionego SS‐Sturmbannführera Alexandra Bernharda Hansa Piorkowskiego, słowami:

— „Jesteście w Dachau, stąd się nie wychodzi […] Tu nie jest sanatorium. Stąd się wychodzi tylko kominem lub w trumnie”….

Wszystkich duchownych umieszczono w trzech sąsiadujących barakach nr 26, 28 i 30. Kilka miesięcy później, 26.03.1941, owe baraki odrutowano tworząc sektor, który do historii wszedł pod określeniem niem. Priesterblöcke (pl. baraki księżowskie), izolując duchowieństwo od reszty więźniów. Wcześniej, i.e. 21.01.1941, w bloku nr 26, na izbie nr 1, urządzono kaplicę, w której co rano polski duchowny, ks. Paweł Prabucki, odprawiał Mszę św. dla współbraci. Duchownych zwolniono z najcięższych prac fizycznych, rozdano brewiarze, przyznano dodatki żywnościowe — e.g. wino, piwo i kakao, które aliści trzeba było wypijać, na rozkaz obecnego SS‐mana, jednym haustem.

Polskie duchowieństwo — a w całym okresie funkcjonowania KL Dachau stanowili oni większość przetrzymywanych duchownych, i.e. ok. 1,780 na 2,720 — w zamiarach niemieckich miało być jednak traktowane odrębnie. Już 25.09.1939 Arthur Greiser, który niebawem miał zostać niem. Gauleiter (niem. naczelnik okręgu) rządzącej w Niemczech Narodowo­socjalistycznej Niemieckiej Partii Robotników NSDAP i niem. Reichsstatthalter (pl. Namiestnik Rzeszy) w niem. Reichsgau Wartheland (pl. Okręg Rzeszy Kraj Warty), czyli największej części okupowanej Polski bezpośrednio włączonej przez Niemcy do Rzeszy, miał stwierdzić, iż „wszelka religijność jest sprzeczna ze zdrowym rozsądkiem i nie da się jej pogodzić z programem NSDAP”. Dążąc do uczynienia z podległej mu prowincji niem. „Mustergau” (pl. okręg wzorcowy), jednym z filarów swojej polityki uczynił postulat niem. „Ohne Gott, ohne Religion, ohne Priesters und Sakramenten” (pl. „bez Boga, bez religii, bez kapłanów i sakramentów”). W 1940 przygotowaniem praktycznych założeń tej polityki kierował niemiecki teolog ewangelicki, niem. Regierungsrat (pl. radca rządowy) i niem. Kirchenreferent (pl. referent kościelny), Wilhelm Dudzus. 10.07.1940, prawd. na partyjnym zebraniu w Monachium, ledwie ok. 17 km od KL Dachau, ujawnił „13 punktów”, które miały stać u podstaw polityki niemieckiej w niem. Reichsgau Wartheland. p.1 brzmiał „Nie ma Kościołów w pojęciu ogólnopaństwowym, lecz istnieją tylko związki religijne w sensie stowarzyszenia”, i Dudzus uzupełniał, że „Kościoły przestają być korporacją prawa publicznego”. W p.2 oznajmiał, że „Nie istnieją żadne stosunki z grupami poza niem. Reichsgau, ani też żadne powiązania natury prawnej, finansowej lub służbowej z Kościołem Rzeszy”. I wyjaśniał: „Kościoły niem. Reichsgau Wartheland mają być niezależne” i że „Związek Kościoła katolickiego z Watykanem będzie rozwiązany”. A w p.12 informował, że „Wszystkie zakłady religijne i stowarzyszenia zakonne podlegają rozwiązaniu, ponieważ są sprzeczne z niemieckim pojęciem obyczajności i z polityką narodowościową”. Owe postulaty były następnie krok po kroku wprowadzane w życie, czego kulminacją stało się rozporządzenie niem.„Verordnung des Reichsstatthalters im Wartheland über religiöse Vereinigungen und Religionsgesellschaften im Reichsgau Wartheland” (pl. „Rozporządzenie Namiestnika Rzeszy w Kraju Warty w sprawie stowarzyszeń religijnych i związków wyznaniowych w Reichsgau Wartheland”) z 13.09.1941. W § 1.1 oznajmiano „W niem. Reichsgau Wartheland […] [trzy Kościoły i] "Rzymskokatolicki Kościół Narodowości Niemieckiej w Kraju Warty" istnieją jako podmioty prawne prawa prywatnego. Zastępują one podmioty prawne Kościołów ewangelickich i rzymskokatolickich, które istniały 1 września 1939 r. na terenie Kraju Warty”. De facto oznaczało to delegalizację Kościoła rzymskokatolickiego, z datą wsteczną 01.09.1939, czyli datą niemieckiej inwazji na Polskę. Jednocześnie w § 6.1 sankcjonowano rasową politykę wobec wyznań religijnych: „[…] Niemiec może być członkiem związku wyznaniowego lub stowarzyszenia religijnego wyłącznie narodowości niemieckiej. Polacy nie mogą być członkami związku wyznaniowego lub stowarzyszenia religijnego narodowości niemieckiej”.

Nieprzypadkowo więc kilka dni później, 18.09.1941, niem. Schutzhaftlagerführer (pl. kierownik obozu), w skrócie niem. Lagerführer, zastępca niem. Lagerkommandant Piorkowskiego do spraw więźniów, SS‐Hauptsturmführer (od 30.01.1942 SS‐Sturmbannführer), Egon Zill, zebrał na apelu polskich duchownych — prawd. pochodzących z okupowanych obszarów Polski bezpośrednio włączonych do Rzeszy, głównie niem. Reichsgau Wartheland, niem. Provinz Oberschlesien (pl. Prowincja Górny Śląsk) oraz niem. Reichsgau Danzig–Westpreußen (pl. Okręg Rzeszy Gdańsk–Prusy Zachodnie) — i zaproponował im podpisanie niem. Deutsche Volksliste (pl. niemiecka lista narodowościowa), i.e. DVL, czyli de facto zrzeczenie się polskiej narodowości. „Nagrodą” miało być przeniesienie do baraku nr 26, w którym przetrzymywano niemieckich duchownych i gdzie znajdowała się kaplica, oraz utrzymanie „przywilejów”. Wszyscy odmówili — niektóre źródła podają, że dwóch podpisało, po czym wycofało swoją zgodę. Następnego dnia, 19.09.1941, barak nr 26 fizycznie oddzielono drutem i zakazano polskim duchownych doń wstępu, w tym do kaplicy; odebrano im brewiarze i przedmioty kultu religijnego, zabraniając odmawiania różańca, czynienia znaku krzyża, modlitw, czytania Biblii czy spowiedzi; nie tylko cofnięto przywileje żywnościowe, ale i drastycznie zmniejszono standardowe obozowe racje; i rozpoczęto zmuszanie ich do najcięższych prac fizycznych, e.g. na polach niem. Kräutergarten Dachau (pl. Ogród Ziołowy Dachau), zwanym niem. Plantage (pl. Plantacja), gdzie, jak podaje Wikipedia, Niemcy prowadzili doświadczenia nad stworzeniem „niemieckiej medycyny ludowej, odpowiadającej nacjonalistycznym i historyczno–naturalistycznym koncepcjom ideologii narodowo–socjalistycznej”. Ta sama Wikipedia, w oparciu o wspomnienia byłego więźnia, czeskiego historyka Stanisława Zámečníka, podaje, że „Warunki pracy były mordercze. Wybór terenu był wyjątkowo niekorzystny: wilgotna, ciężka gleba torfowa nie nadawała się do uprawy ziół. Trzeba ją było przewracać, osuszać i odkwaszać. W deszczową pogodę więźniowie grzęźli w błocie; latem stali w palącym słońcu, mozoląc się na ziemi twardej jak beton”. I dodaje „Teren można było zaorać dwoma końmi w ciągu kilku dni. Zamiast tego ziemię przekopywano ręcznie łopatami”. I cytuje Zámečníka: „Nikt nie zapomni, jak więźniowie wracali wieczorami do obozu. Za kolumną wyczerpanych, chwiejących się ludzi, zawsze stało dziesięć lub więcej taczek z trupami i umierającymi”.

Sytuację pogorszyło jeszcze zatłoczenie w „polskich” barakach nr 28 i 30 — 29.10.1941 do KL Dachau dotarł bowiem transport ok. 530 polskich kapłanów, wielu w podeszłym wieku, aresztowanych, po wspomnianym rozporządzeniu niem. Gauleitera Greisera, głównie w niem. Reichsgau Wartheland. Przeżyć KL Dachau miało ok. 80‐82 z nich. Pogorszenie sytuacji było również konsekwencją tajnego dekretu niem. Reichsführera‐SS Himmlera z 27.08.1941, w którym nakazywano, by niem. „sämtliche hetzerische Pfaffen… und ähnliches Gesindelgrundsätzlich auf längere Zeit einem Konzentrationslager zugeführt werden sollen” (pl. „wszyscy podżegający klechowie… i podobna hołota byli zasadniczo kierowani na dłuższy czas do obozu kon­cen­tra­cyj­nego”), przypominając iż „obóz kon­cen­tra­cyj­ny Dachau został wyznaczony jako obóz zbiorczy dla wszystkich duchownych przebywających w niem. Schutzhaft (pl. areszt ochronny) lub mających dopiero tam trafić na terytorium Rzeszy, w tym na zaanektowanych i włączonych obszarach wschodnich”.

Polski Instytut Pamięci Narodowej IPN stwierdził, że „Zakaz wstępu do kaplicy i brak możliwości przystępowania do Komunii św. polscy księża odczuwali niezwykle boleśnie, tym bardziej że kapłani niemieccy, z obawy przed zamknięciem kaplicy, początkowo nie chcieli dostarczać im konsekrowanych Hostii. Budziło to wśród nich uzasadniony żal. Jednak wkrótce znaleźli się księża niemieccy i czescy, którzy zaczęli dzielić się z nimi Komunią św. Rozdzielano ją najczęściej rano, podczas ścielenia łóżek w barakach. Wielu księży nosiło też ukryte Cząstki Hostii do miejsc pracy i tam rozdzielało Je więźniom, którzy odczuwali potrzebę przyjmowania Chrystusa Eucharystycznego. Ksiądz Adam Kozłowiecki, późniejszy arcybiskup Lusaki, zanotował w swoich wspomnieniach: "Mam maleńkie pudełko z wazeliny, do którego dostaję 7 konsekrowanych Cząsteczek, a każda ma rozmiary najwyżej 7×5 mm. To pudełeczko noszę stale przy sobie, codziennie spożywam, w razie potrzeby udzielam innym"”.

Panował nieopisany głód, który nie pozwalał myśleć o niczym innym, jak tylko o jednym — w jaki sposób zdobyć kawałek chleba. Waga więźnia często nie przekraczała 40 kg. A w 1942 Niemcy głodowe racje jeszcze zmniejszyli. Jeden z byłych więźniów wspominał: „Głód trwający nie jeden dzień, jeden miesiąc, jeden rok, ale dwa — trzy — cztery i więcej lat. Z głodu niegojące się rany, dyzenteria, choroby serca i nerek, oddawanie moczu do 17 razy w jedną noc, nieugaszone pragnienie, napoje zaś zabijały […] Krew obracała się w wodę, stąd odma, puchlina wodna […] Kontrola niemieckiego lekarza — ze względu na złamaną rękę przebywałem na rewirze chorych. Lekarz poklepał mnie po nabrzmiałym brzuchu i rzekł: niem. "Gut für die Arbeit" (pl. "dobry do pracy"). Izbowy […] jednak oświadczył, że to nie otyłość, ale odma dochodząca do serca. Na dowód wziął długą igłę, przebił brzuch, a z otworu wytrysnęła ciecz na metr wysoko, opryskując otaczających. Bez tego zabiegu umarłbym za dzień, dwa”.

Wyłączenie de facto Polaków z grona rzymskokatolickiego duchowieństwa przez władze obozowe oznaczało też wzmożenie rygoru obozowego. Szczególnym wyrazem tego stał się „Krwawy Wielki Tydzień” z 1942, gdy po znalezieniu u jednego z polskich kapłanów kilkuset dolarów Niemcy nałożyli karę na wszystkich duchownych przetrzymywanych w barakach nr 28 i 30. Od 28.03.1942, i.e. w przeddzień Niedzieli Palmowej, do 06.04.1942, i.e. Poniedziałku Wielkanocnego, od 06:00 do 18:00, zmuszani byli do wycieńczających ćwiczeń gimnastycznych, wykonywanych wręcz w biegu, po placu apelowym pełnym błota i kałuż — w większość dni siąpił deszcz i wiał mroźny wiatr od niedalekich Alp. Opadających z sił bito, kopano i wdeptywano w błoto. W tym czasie specjalne komando — składające się z młodych policjantów luksemburskich, których uwięziono po odmowie posłuszeństwa niemieckim władzom okupacyjnym — demolowało baraki, wyrzucając wszystko w błoto, na ulicę obozową, a po zakończeniu „ćwiczeń” zmuszało skrajnie wyczerpanych do błyskawicznego doprowadzenia baraku „do porządku”. Wspomniany ks. Malak tak to opisał:

„— Dziesięć dni nieustannego sportu! — zapadła karna decyzja.

Dopiero w poniedziałek, 6 kwietnia, zwolniono nas z placu […] Licząc dziennie przeciętnie po 50 kilometrów marszu, i biegania, i skoków, i padania, i znowu biegania, przebyliśmy w ciągu tych dziesięciu dni około pół tysiąca kilometrów, czyli drogę późniejszych pieszych transportów ewakuacyjnych, podczas których padało mnóstwo więźniów. Z naszych szeregów padło w tych dniach nie mniej”. Prawd. dla zwiększenia efektu Niemcy w tym samym czasie nie reagowali, gdy niemieccy kapłani z baraku nr 26, organizowali potajemne, wewnętrzne „wykłady literackie”….

Ok. 1,500 polskich duchownych doprowadzono do stanu skrajnego wyczerpania. W rezultacie wielu uznanych zostało za niezdolnych do pracy i przeniesionych do baraku nr 29, zwanego niem. Invalidenblock (pl. barak inwalidów), skąd od końca 1941 wywożono więźniów w nieznanym kierunku, pod pretekstem przeniesienia do „sanatorium”. Szybko stało się jasne, że wywożono ich na śmierć. Wprawdzie pierwszym kapłanem w takim niem. Invalidentransport (pl. transport inwalidów) był w 01.1942 kapłan niemiecki, ale zdecydowaną większość ofiar wśród duchowieństwa, i.e. ok. 92.5%, stanowili Polacy. Od 05.1942 — czyli ledwie miesiąc po „Krwawym Wielkim Tygodniu” — setki polskich kapłanów, w ramach kontynuacji ludobójczego programu niem. «Aktion T4», zwanego niem. «Aktion 14 f 13» (pl. „Akcja 14 f 13”), wywożonych było do niem. Tötungsanstalt (pl. Centrum Zabijania/Eutanazyjne) TA Hartheim, i tam mordowanych w komorze gazowej.

Rok 1942 był najbardziej tragicznym rokiem w historii KL Dachau. W tle aliści niesłychanego okrucieństwa i zbrodni — Niemcy zamordowali wówczas ok. 656 polskich duchownych — miała miejsce seria wydarzeń na najwyższych szczeblach władzy niemieckiej, które doprowadziły do niespodziewanych zmian. Po pierwsze wszechwładny niem. Lagerkommandant Alex Piorkowski został, na przełomie 08‐09.1942, odwołany z funkcji z powodu „nadużyć korupcyjnych” — wspomniany niem. Lagerführer Egon Zill został przeniesiony już w 12.1941. Co jednak istotniejsze — w związku ze skalą działań wojennych na wschodzie, rozpoczętych 22.06.1941 niemieckim atakiem na uprzedniego sojusznika, Rosjan — Reichsführer‐SS, Heinrich Himmler, powołał 31.01.1942 do życia niem. SS‐Wirtschafts‐ und Verwaltungshauptamt (pl. Główny Urząd Gospodarki i Administracji SS), i.e. SS‐WVHA, którego szefem został SS‐Obergruppenführer Oswald Pohl. SS‐WVHA bezpośrednio podlegały e.g. niem. die Konzentrationslager (pl. obozy kon­cen­tra­cyj­ne) i niem. die Vernichtungslager (pl. obozy zagłady), w tym KL Dachau, od 03.1942 zarządzane przez jego niem. Amtsgruppe D (pl. Grupa Urzędów D), w skład której wchodził niem. Inspektion der Konzentrationslager (pl. Inspektorat do spraw obozów kon­cen­tra­cyj­nych). Jak podaje anglojęzyczna Wikipedia „W 1942 głównym zadaniem WVHA było zwiększenie udziału SS w wysiłku wojennym, poprzez wykorzystanie pracy przymusowej w produkcji zbrojeniowej oraz przy projektach budowlanych. Wykorzystywanie pracy niewolniczej w obozach stanowiło element dążeń do maksymalizacji korzyści gospodarczych”.

I ówże Oswald Pohl, 30.04.1942, wydał rozkaz wszystkim komendantom niem. die Konzentrationslager: „Wyłączną odpowiedzialność za wykorzystanie dostępnej siły roboczej ponosi komendant obozu. Wykorzystanie to musi — w pełnym tego słowa znaczeniu — prowadzić do całkowitego wyczerpania sił [więźnia], tak aby osiągnąć jak najwyższą wydajność […] Czas pracy nie podlega żadnym ograniczeniom […] Wszelkie okoliczności mogące skutkować skróceniem czasu pracy (e.g. posiłki, apele) należy zatem ograniczyć do niezbędnego minimum, którego nie da się już bardziej zredukować”. Wyłączeni z tego rozkazu byli aliści duchowni przetrzymywani w baraku nr 26, bowiem ledwie 9 dni wcześniej, 21.04.1942, szef niem. Amtsgruppe D, SS‐Brigadeführer Richard Glücks, bezpośrednio podległy Oswaldowi Pohlowi, rozesłał okólnik, w którym oznajmiał, iż „Reichsführer‐SS i Szef Niemieckiej Policji nakazał, aby polscy i litewscy niem. Pfaffen (pl. klechowie) pracowali porządnie, co oznacza, że mogą być kierowani do wszystkich rodzajów prac. Niemieccy, holenderscy, norwescy duchowni, etc., mają być jednak, tak jak dotychczas, zatrudniani wyłącznie w ogrodach ziół leczniczych”. Ergo, stosując współczesne pojęcia, nastąpiły dwie zasadnicze zmiany w podejściu Niemców do niewolniczej pracy przymusowej więźniów. Primo: niewolnicy nadal mieli podlegać eksterminacji przez pracę, ale miano stosować ang. "maintenance", w znaczeniu ponoszenia minimalnych kosztów eksploatacji zasobów ludzkich — w przeciwieństwie do uśmiercania przez pracę bez ponoszenia jakichkolwiek kosztów utrzymania przy życiu. Secundo: wykonywana praca miała mieć sens z punktu widzenia niemieckich narodowo–socjalistycznych celów.

Paradoksalnie owe zbrodnicze rozkazy uratowały życie wielu polskim duchownym — acz niem. die Invalidentransport do TA Hartheim trwały jeszcze do 12.1942 (niemieccy duchowni zostali wyłączeni z niem. Invalidenblock już 13.08.1942, po proteście jednej z rodzin skazańca); acz w 07.1942 „wybitny” niemiecki naukowiec, pracownik renomowanego niem. Robert Koch‐Institut (pl. Instytut im. Roberta Kocha), i profesor, a jakże!, jeszcze bardziej renomowanego niem. Friedrich–Wilhelms–Universität (pl. Uniwersytet im. Fryderyka Wilhelma) w Berlinie, dziś niem. Humboldt–Universität (pl. Uniwersytet Humboldtów), Claus Karl Schilling, rozpoczął w KL Dachau eksperymenty medyczne z malarią, wykorzystując e.g. 120 polskich duchownych jako „króliki doświadczalne”. Były więzień, ks. Henryk Malak, tak to ujął we wspomnieniach: „Zaczyna […] wiać w obozie inny wiatr. Niewiele z tego rozumiemy, ale wiemy na pewno, że […] angażowania do uprzywilejowanych robót mogą nas uratować przed zagładą. Każdy z nas, byle miał dwa warunki: jeszcze dość sił fizycznych i pojęcie o jakimś zawodzie, ma teraz możność dostania się do możliwej komendy, gdzie i dach jest nad głową, i przysługuje dodatek żywności, i gdzie praca nie jest jedynie bezmyślnym ganianiem, nastawionym na udręczenie. Coraz to inny powraca do bloku z podnieceniem na twarzy i nowiną na ustach:

— Mam komendę!”.

Więzień KL Dachau, ks. Henryk Malak, tak opowiadał o wywózce polskich kapłanów na śmierć:

„Bawół, wybiera na transport, przeprowadza spisy, decyduje o życiu i śmierci! Walnie pomaga mu w tej potwornej akcji izbowy Emil Joas, a także Kretyn z izby czwartej. Trudno ustalić, ilu z trzystu polskich kapłanów, zaduszonych w komorach gazowych, wysłał wówczas na śmierć sam Bawół, lecz na podstawie własnych spostrzeżeń oraz opinii kolegów, wolno podać, że w przybliżeniu połowa z nich to właśnie ofiary akcji […] Fritza Baechera, Bawarczyka, a więc z urodzenia katolika!

[…] Pisarz naszego baraku, Polak, wyczytuje z listy nazwiska pierwszych kolegów, którzy mają być dzisiaj wysłani z transportem inwalidzkim. Wiedząc jakiego ma dokonać w tej chwili aktu, czyta tak drewnianym głosem, jak co dzień, kiedy wywołuje do pracy przy śniegu, czy do innego obozowego zajęcia […].

— Jest! — woła drżącym głosem [pierwszy wyczytany].

— Stawaj stary na lewym skrzydle! Dalej! Ruszaj się!

Bawół przyspiesza kopaniem wyjście […] z szeregu.

[…] Czyta dalej pisarz [kolejną osobę] jeszcze bardziej drewnianym głosem […].

— Jest!

— Na lewe skrzydło!

I [wskazany] człapie na lewo ciągnąc za sobą pantofle.

W szeregach śmiertelna cisza. Toż to padają wyroki śmierci! Drżące pobladłe wargi szepczą nieznacznie pacierze.

A tamci odchodzą, jeden za drugim, na lewe skrzydło. Po każdym wyczytanym nazwisku jest krótki moment śmiertelnej ciszy, a potem tylko to człapanie chodaków na ich bosych nogach… Idą […] w oczach […] tyle przerażenia, tyle błagania i skargi….

Jezu miłosierny! Czy to wyczytywanie nie skończy się nigdy? Stoimy bezradni, tylko łzy spadają w żwir ulicy….

Do końca alfabetu jeszcze daleko!

Ilu ich poszło tego strasznego dnia? Trudno liczyć, gdy dusza w człowieku zamiera, a łzy przysłaniają oczy….

Koniec.

— Achtung! — krzyk Bawoła podrywa "wybranych" do postawy na baczność. — Równym krokiem marsz!

W Dachau nawet na śmierć trzeba iść równym krokiem!

Poszli.

Brano na transporty inwalidzkie z baraków, brano ludzi od pracy, brano w nocy z pryczy, brano z rewiru, nie zważając na to, że pękają szwy po dopiero co dokonanych operacjach, że wychodzą z rozprutych wnętrzności trzewia”….

Przydomkiem „Bawół” więźniowie KL Dachau określali niemieckiego niem. Schutzhäftling (pl. więzień polityczny), Fritza Bechera, byłego SS‐Obersturmführera, niem. Blockältester (pl. blokowy) baraku nr 28, głównego baraku wchodzącego w skład niem. Pfarrerblock (pl. blok księży). „Bawół” został skazany w procesie załogi KL Dachau przed amerykańskim Trybunałem Wojskowym na karę śmierci. Wyrok wykonano 29.05.1946 w Landsberg am Lech.

Emil Joas, z zawodu niem. Schlosser (pl. ślusarz), niem. Schutzhäftling (pl. więzień polityczny), aresztowany jako członek niem. Roter Frontkämpferbund (pl. Związek Bojowy Czerwonego Frontu), paramilitarnej formacji komunistycznej, pełnił funkcję niem. Stubendienst (pl. sztubowy) w niem. Pfarrerblock. 26.02.1943 zginął w KL Dachau — źródła podają, że został zamordowany.

Przydomkiem „Kretyn” więźniowie KL Dachau określali niemieckiego niem. Schutzhäftling (pl. więzień polityczny) Wilhelma Eichela, z zawodu niem. Mechaniker (pl. mechanik), aresztowanego za konspiracyjną działalność w zdelegalizowanej partii komunistycznej, prawd. pełnił funkcję niem. Stubendienst (pl. sztubowy) w niem. Pfarrerblock. W 11.1944 wcielony do niem. 36. Waffen–Grenadier–Division der SS (pl. 36. Dywizja Grenadierów SS), utworzonej na bazie niem. SS‐Sondereinheit Dirlewanger (pl. Oddział specjalny SS Dirlewangera), wsławionego ludobójstwem na Polakach w czasie Powstania Warszawskiego 08‐10.1944 oraz stłumieniem powstania słowackiego. Schwytany przez Rosjan, zginął w rosyjskiej niewoli.

Ci dwaj ostatni, ponieważ ponieśli śmierć w niem. Konzentrationslager — i.e. Emil Joas — bądź w niewoli, po walkach na froncie — i.e. Wilhelm Eichel — mają swoje pamiątkowe niem. Stolperstein (pl. kamień pamięci), czyli tabliczki–pomniki „ofiar niemieckiego narodowego socjalizmu”. Dzieci niemieckie w Stuttgarcie i Vaihingen an der Enz idąc do szkół przechodzą obok tabliczek odpowiednio Emila Joas i „Kretyna” Wilhelma Eichela, „bohaterów” niemieckiego niem. Kulturnation (pl. naród kulturowy). łac. „probitas laudatur et alget” (pl. „uczciwość zbiera pochwały i umiera z zimna”).