Rzymskokatolicka Parafia
pw. św. Zygmunta
05-507 Słomczyn
ul. Wiślana 85
dekanat konstanciński
archidiecezja warszawska
pełna lista:
wyświetlKliknij by wyświetlić pełną listę
przeszukujKliknij by wyświetlić listę z selekcją kategorii
displayClick to display full list in English
searchClick to display selectable list in English
Martyrologium duchowieństwa — Polska
XX w. (lata 1914 – 1989)
dane osobowe
nazwisko
GOTOWICZ
imiona
Alojzy
funkcja
kapłan diecezjalny
wyznanie
Kościół łaciński (rzymskokatolicki) RKwięcej na
pl.wikipedia.org
[dostęp: 2014.09.21]
diecezja / prowincja
RK archidiecezja gnieźnieńska i poznańska (aeque principaliter)więcej na
www.archpoznan.pl
[dostęp: 2012.11.23]
data i miejsce
śmierci
23.07.1942
KL Dachauobóz koncentracyjny
dziś: Dachau, rej. Górna Bawaria, kraj Bawaria, Niemcy
więcej na
pl.wikipedia.org
[dostęp: 2016.05.30]
szczegóły śmierci
Po niemieckim ataku na Polskę 01.09.1939 (Rosjanie dokonali inwazji Polski 17 dni później) i rozpoczęciu II wojny światowej, Inowrocław i okolice Niemcy zajęli 08.09.1939. Natychmiast rozpoczęły się aresztowania. Jednym z pierwszych był ks. Stanisław Kubski, dziekan inowrocławski. Aresztowań dokonywały, w ramach niem. «Intelligenzaktion» (pl. „Akcja Inteligencja”), i.e. eksterminacji polskiej inteligencji i warstw przywódczych Pomorza, głównie jednostki ludobójczej niem. Volksdeutscher Selbstschutz (pl. Samoobrona etnicznych Niemców), i.e. VS, którego członkami byli niem. Volksdeutsche (pl. etniczni Niemcy), i.e. przedstawiciele mniejszości niemieckiej w Polsce, organizacyjnie wchodzący w skład III inspektoratu VS, podległego III okręgowi VS Westpreußen (pl. Prusy Zachodnie), z siedzibą w Gdańsku, pod dowództwem SS Oberführera Ludolfa–Hermana von Alvenslebena. Funkcje nadzorcze pełnili oficerowie paramilitarnego, ludobójczego niem. Die Schutzstaffel der NSDAP (pl. Oddział ochronny NSDAP), i.e. «SS», podległego rządzącej w Niemczech Narodowosocjalistycznej Niemieckiej Partii Robotników NSDAP.
Od początków 10.1939 aresztowanych Polaków wywożono z miasta i rozstrzeliwano. Wikipedia podaje, że „Egzekucje odbywały się codziennie. Pierwsi ginęli młodzi mężczyźni i gimnazjaliści, politycy, inteligencja. […] codziennie z więzienia wyjeżdżał transport skazanych, m.in. autobusem z zamalowanymi na czarno szybami.
Ludzie nazywali ten transport 'autobusem śmierci'”. «SS» i VS mordowały w nadbrzeżnych laskach nad Notecią niedaleko wsi Rożniaty, ok. 10 km na południe od Inowrocławia, i w lasach gniewkowskich, k. wsi Zajezierze, ok. 20 km na północny wschód. „Jeden ze świadków […], w niedzielę, o godz. 6 rano widział 2 autobusy wypełnione ludźmi. Pojazdy nadjechały z kierunku Inowrocławia i zatrzymały się przy tartaku. Jego właściciel wskazał drogę eskorcie w kierunku lasów gniewkowskich. Po pewnym czasie z lasu słychać było odgłos broni maszynowej”. Zamordowano setki Polaków, e.g. już 12.09.1939 zamordowany został ks. Antoni Kozłowicz, 04.10.1939 w Rożniatach ks. Kazimierz Tyczka, a 14.10.1939 w Inowrocławiu ks. Mateusz Zabłocki z Gniezna.
Ok. 16.10.1939 wspomniany Ludolf von Alvensleben, dowódca VS Westpreußen, przekazał komisarycznemu niem. landrat (pl. administrator powiatu), Ottonowi Christianowi von Hirschfeldowi, listę proskrypcyjną 65 Polaków, przetrzymywanych w więzieniu w Inowrocławiu, których miano rozstrzelać. W nocy 22‐23.10.1939 pijany Hirschfeld wtargnął z kompanami do więzienia i dokonał samosądu 56 Polaków, w tym prezydenta miasta Inowrocław, Apolinarego Jankowskiego. Wówczas uczniowie i profesorowie zamkniętego przez Niemców inowrocławskiego Gimnazjum i Liceum im. Jana Kasprowicza, za pomocą tajnej radiostacji krótkofalowej, przekazali informację o mordzie na zachód. Za Radiem Strasburg w brytyjskiej Izbie Gmin o mordzie informował Winston Churchill. niem. landrat Hirschfeld został odwołany.
Na jego miejsce powołany został SS‐Sturmbannführer Walter Hammersen z Osnabrück, „wybitny” — a jakże — niemiecki prawnik. Jego powołanie zbiegło się z decyzją z 26.10.1939 o przyłączeniu niem. Landkreis Hohensalza (pl. powiat Inowrocław) do nowo utworzonej niemieckiej prowincji — na obszarach okupowanej Wielkopolski i Kujaw — niem. Reichsgau Wartheland (pl. Okręg Rzeszy Kraj Warty). I jedną z pierwszych jego decyzji było aresztowanie prawie wszystkich polskich kapłanów katolickich z niem. Landkreis Hohensalza.
01.11.1939 kapłanów „zaproszono” na spotkanie w siedzibie niem. Landratsamt (pl. Urząd Powiatowy), i.e. zrabowanej przez Niemców siedzibie polskiego Starostwa Powiatowego, w celu „omówienia współpracy z nowymi władzami”. Pojawiło się ok. 39 (wedle niektórych źródeł 34). Ks. Malak, który przeżył — 22 Niemcy zamordowali — wspominał, że jego bezpośredni przełożony, proboszcz parafii pw. św. Józefa w Inowrocławiu, ks. Grzegorz Handke, był pełen optymizmu: „Nie, Jegomość. Nie zaprasza się tak jawnie wszystkich księży, by ich aresztować całą gromadą. Jakie to by wywarło wrażenie w mieście i powiecie! To dolałoby oliwy do dotychczasowych nastrojów. Na to się nie poważą. Znam Niemców. Zbyt logicznie myślą i planują”.
Nie znał Niemców, acz myśleli — zbrodniczo — bardzo logicznie. Ks. Malak wspominał dalej: „Trudno sobie przypomnieć, jaka była dalsza kolejność zdarzeń.
Pchnięcie w plecy, szorstkie: niem. 'Antreten' (pl. 'w szeregi') — przeniosło mnie nagle w inny, mało spodziewany świat. Z tym momentem przestaliśmy być wolnymi ludźmi na prawie sześć długich lat. Z inowrocławskiej gromady miało nas wyjść z życiem zaledwie trzech kapłanów. Z całego powiatu — zaledwie kilkunastu.
W wielkim hallu starostwa ustawiają nas w szeregi. Kopią przy tym i uderzają kolbami karabinów […] Celnie wymierzone kopniaki wpychają nowe ofiary. Pozy wpadających są tak komiczne, że wywoływałyby salwy śmiechu, gdyby nie tragizm sytuacji. Widzę przerażone twarze kolegów […] Po piątej godzinie jest nas komplet, wszyscy kapłani z miasta i całego powiatu”.
Był wśród aresztowanych.
Przetrzymywany w więzieniu w Inowrocławiu.
05.11.1939 przewieziony do więzienia w Świeciu (w b. zakładzie psychiatrycznym), a stamtąd 08.11.1939 do obozu przejściowego w Górnej Grupie.
Następnie 05.02.1940 przetransportowany do obozu przejściowego ZL Neufahrwasser w Gdańsku, stamtąd 08.02.1940 do obozu koncentracyjnego KL Stutthof. ks. Henryk Malak tak opisywał warunki panujące w KL Stutthof: „Wyniszczało nas zimno, dziesiątkował głód, dobijała praca, wykańczały miliony wszy. Ludzie padali dosłownie jak muchy! Po ulicy obozowej, pod barakami włóczyły się kościotrupy, żrąc w głodowym obłąkaniu brudny śnieg. Śmierć była słodkim wyzwoleniem, o które skomlało się każdego wieczoru, błagając, by przyszła cicho”….
28.03.1940 przewieziony do podobozu ZL Grenzdorf, gdzie niewolniczo pracował w kamieniołomach.
06.04.1940 przetransportowany z powrotem do KL Stutthof a cztery dni później, 10.04.1940 do obozu koncentracyjnego KL Sachsenhausen.
W końcu 14.12.1940 przewieziony do obozu koncentracyjnego KL Dachau.
Jedna z najwybitniejszych znawczyń KL Dachau, s. Stefania A. Hayward OCD, w swej książce o bł. Stefanie Wincentym Frelichowskim, napisała: „Obozy koncentracyjne w historii ludzkości były czymś dotąd nigdy w takiej formie i w takich wymiarach niespotykanym, dotąd nieistniejącym. Ludzkość nie miała doświadczenia obchodzenia się z takim złem, nie miała nawet wyrazów w swoim słownictwie na określenie tego, co tam się działo, ludzkiej wyobraźni nie wystarczało, by uświadomić sobie takie rzeczy”. Cytowała wypowiedź jednego z więźniów KL Dachau i KL Buchenwald, Austriaka o. Konrada Justa OCist: „Nie ma żadnej potworności, jaka by się nie wydarzyła w którymś z obozów koncentracyjnych”. I uzupełniała: „Można bez przesady powiedzieć, że to, co miało miejsce w hitlerowskich obozach koncentracyjnych, było złem absolutnym we wszystkich jego przejawach”.
Pierwsi duchowni katoliccy stali się więźniami KL Dachau już w 1938. Byli nimi Austriacy, zamknięci po niemieckim niem. Anschluß (pl. przyłączenie), i.e. przymusowej aneksji państwa austriackiego do Rzeszy Niemieckiej. W 09.1939, zaraz po rozpoczęciu II wojny światowej, ofiarami KL Dachau stali się katoliccy duchowni z Czech — zwiezieni tam w ramach niem. Aktion Albrecht I (pl. Operacja Albrecht I), czyli aresztowań osób uznanych za potencjalnie groźne w dict. niem. Protektorat Böhmen und Mähren (pl. Protektorat Czech i Moraw), i.e. jednostce administracyjnej utworzonej 16.03.1939 przez Niemcy, w rezultacie układu monachijskiego z 30.09.1938, z okupowanych obszarów Czech, Moraw i Śląska Czeskiego — i w szczególności duchowni polscy.
W 1939‐1940 aresztowanych duchownych z okupowanych terenów Polski Niemcy umieszczali w wielu obozach koncentracyjnych, e.g. KL Stutthof, KL Sachsenhausen, KL Buchenwald, KL Mauthausen–Gusen, KL Auschwitz, etc. Interweniowała Stolica Apostolska, domagając się uwolnienia uwięzionych — w tym kilku biskupów — bądź ich przeniesienia do okupowanego i zarządzanego przez Niemców quasi‐państwa, zwanego niem. Generalgouvernement (pl. Generalne Gubernatorstwo), i.e. GG, a nawet umożliwienia im wyjazdu do któregoś z neutralnych krajów europejskich lub do Ameryki Łacińskiej. Niemcy w 06.1940, czyli w czasie klęski zaatakowanej Francji, odrzucili te postulaty — przedkładane przez nuncjusza apostolskiego w Berlinie, abpa Cesare Orseniego — uzasadniając odmowę opinią niem. Generalgouverneur der besetzten Gebiete Polens (pl. Gubernator Generalny okupowanych terytoriów Polski), i.e. gubernatora GG, doktora, a jakże!, prawa (promotorem jego rozprawy doktorskiej „Publiczna osoba prawna — wkład w doktrynę cech publicznej osobowości prawnej” był znany profesor prawa publicznego żydowskiego pochodzenia Walter Jellinek), wybitnego niemieckiego działacza narodowo–socjalistycznego, Hansa Franka, o „antyniemieckiej postawie prasy i radia watykańskiego”. A w 11.1940 Niemcy podjęli inną decyzję — firmował ją inny wybitny niemiecki działacz narodowo–socjalistyczny, Reichsführer‐SS, Heinrich Luitpold Himmler. Rozkaz wykonawczy wydał szef niem. Reichssicherheitshauptamt (pl. Główny Urząd Bezpieczeństwa Rzeszy), i.e. RSHA, SS‐Obergruppenführer Reinhard Tristan Eugen Heydrich. 09.11.1940, w piśmie niem. Reichsministerium für die Kirchliche Angelegenheiten (pl. Ministerstwo Rzeszy ds. Kościelnych) do Adolfa kard. Bertrama, arcybiskupa wrocławskiego, znalazł się akapit niem. „Nach einer Entscheidung des Reichsführers SS und Chefs der Deutschen Polizei werden nunmehr sämtliche bisher in verschiedenen Konzentrationslagern untergebrachten Geistlichen im K.L. Dachau zusammengefaßt werden. Dort werden sie nur mit leichten Arbeiten beschäftigt. Auch wird ihnen Gelegenheit gegeben, täglich die Messe zu lesen oder zu besuchen” (pl. „Zgodnie z decyzją Reichsführera SS i szefa niemieckiej policji wszyscy duchowni, którzy wcześniej przebywali w różnych obozach koncentracyjnych, zostaną teraz zgromadzeni w obozie koncentracyjnym w Dachau. Będą tam zatrudniani jedynie do lekkich prac. Będą mieli również możliwość codziennego odprawiania lub uczestnictwa we Mszy Świętej”. Dotyczyć to też kapelanów wojskowych, co było pogwałceniem konwencji haskiej.
Skutkiem decyzji było i.a. przetransportowanie 08.12.1940 z KL Buchenwald 228 osób duchownych oraz tego samego dnia ok. 152 duchownych z kompleksu obozów koncentracyjnych KL Mauthausen–Gusen, z czego 139 stanowiły osoby jednoznacznie zidentyfikowane jako Polacy. Ks. Henryk Malak, który do KL Dachau przywieziony został kilka dni później z KL Sachsenhausen, wspominał: „Transporty z Mauthausen i Gusen do Dachau przedstawiały istny obraz nędzy ludzkiej. Toteż koledzy stamtąd są tak potwornie wychudzeni, schorowani, że sprawiają wrażenie cieni, a nie ludzi […] Są to wszystko kapłani w wieku od 27 do 40 kilku lat. Patrząc na te przygarbione szkielety, wychudłe twarze, w których świecą się niezdrowym blaskiem zapadłe oczy, trudno powstrzymać łzy. Co z tych młodych niedawno kwitnących zdrowiem ludzi zrobiły miesiące pracy w kamieniołomach”. Transport ok. 527 duchownych, w tym ok. 500 Polaków, przetrzymywanych w KL Sachsenhausen, przybył do KL Dachau 14.12.1940, a dzień wcześniej, 12‐13.12.1940 przywieziono 68 polskich duchownych z KL Auschwitz. Wszystkich w KL Dachau, przy bramie z napisem niem. „Arbeit mach frei” (pl. „Praca czyni wolnym”), witał jeden z zastępców niem. Lagerkommandant (pl. komendant obozu), osławionego SS‐Sturmbannführera Alexandra Bernharda Hansa Piorkowskiego, słowami:
— „Jesteście w Dachau, stąd się nie wychodzi […] Tu nie jest sanatorium. Stąd się wychodzi tylko kominem lub w trumnie”….
Wszystkich duchownych umieszczono w trzech sąsiadujących barakach nr 26, 28 i 30. Kilka miesięcy później, 26.03.1941, owe baraki odrutowano tworząc sektor, który do historii wszedł pod określeniem niem. Priesterblöcke (pl. baraki księżowskie), izolując duchowieństwo od reszty więźniów. Wcześniej, i.e. 21.01.1941, w bloku nr 26, na izbie nr 1, urządzono kaplicę, w której co rano polski duchowny, ks. Paweł Prabucki, odprawiał Mszę św. dla współbraci. Duchownych zwolniono z najcięższych prac fizycznych, rozdano brewiarze, przyznano dodatki żywnościowe — e.g. wino, piwo i kakao, które aliści trzeba było wypijać, na rozkaz obecnego SS‐mana, jednym haustem.
Polskie duchowieństwo — a w całym okresie funkcjonowania KL Dachau stanowili oni większość przetrzymywanych duchownych, i.e. ok. 1,780 na 2,720 — w zamiarach niemieckich miało być jednak traktowane odrębnie. Już 25.09.1939 Arthur Greiser, który niebawem miał zostać niem. Gauleiter (niem. naczelnik okręgu) rządzącej w Niemczech Narodowosocjalistycznej Niemieckiej Partii Robotników NSDAP i niem. Reichsstatthalter (pl. Namiestnik Rzeszy) w niem. Reichsgau Wartheland (pl. Okręg Rzeszy Kraj Warty), czyli największej części okupowanej Polski bezpośrednio włączonej przez Niemcy do Rzeszy, miał stwierdzić, iż „wszelka religijność jest sprzeczna ze zdrowym rozsądkiem i nie da się jej pogodzić z programem NSDAP”. Dążąc do uczynienia z podległej mu prowincji niem. „Mustergau” (pl. okręg wzorcowy), jednym z filarów swojej polityki uczynił postulat niem. „Ohne Gott, ohne Religion, ohne Priesters und Sakramenten” (pl. „bez Boga, bez religii, bez kapłanów i sakramentów”). W 1940 przygotowaniem praktycznych założeń tej polityki kierował niemiecki teolog ewangelicki, niem. Regierungsrat (pl. radca rządowy) i niem. Kirchenreferent (pl. referent kościelny), Wilhelm Dudzus. 10.07.1940, prawd. na partyjnym zebraniu w Monachium, ledwie ok. 17 km od KL Dachau, ujawnił „13 punktów”, które miały stać u podstaw polityki niemieckiej w niem. Reichsgau Wartheland. p.1 brzmiał „Nie ma Kościołów w pojęciu ogólnopaństwowym, lecz istnieją tylko związki religijne w sensie stowarzyszenia”, i Dudzus uzupełniał, że „Kościoły przestają być korporacją prawa publicznego”. W p.2 oznajmiał, że „Nie istnieją żadne stosunki z grupami poza niem. Reichsgau, ani też żadne powiązania natury prawnej, finansowej lub służbowej z Kościołem Rzeszy”. I wyjaśniał: „Kościoły niem. Reichsgau Wartheland mają być niezależne” i że „Związek Kościoła katolickiego z Watykanem będzie rozwiązany”. A w p.12 informował, że „Wszystkie zakłady religijne i stowarzyszenia zakonne podlegają rozwiązaniu, ponieważ są sprzeczne z niemieckim pojęciem obyczajności i z polityką narodowościową”. Owe postulaty były następnie krok po kroku wprowadzane w życie, czego kulminacją stało się rozporządzenie niem.„Verordnung des Reichsstatthalters im Wartheland über religiöse Vereinigungen und Religionsgesellschaften im Reichsgau Wartheland” (pl. „Rozporządzenie Namiestnika Rzeszy w Kraju Warty w sprawie stowarzyszeń religijnych i związków wyznaniowych w Reichsgau Wartheland”) z 13.09.1941. W § 1.1 oznajmiano „W niem. Reichsgau Wartheland […] [trzy Kościoły i] "Rzymskokatolicki Kościół Narodowości Niemieckiej w Kraju Warty" istnieją jako podmioty prawne prawa prywatnego. Zastępują one podmioty prawne Kościołów ewangelickich i rzymskokatolickich, które istniały 1 września 1939 r. na terenie Kraju Warty”. De facto oznaczało to delegalizację Kościoła rzymskokatolickiego, z datą wsteczną 01.09.1939, czyli datą niemieckiej inwazji na Polskę. Jednocześnie w § 6.1 sankcjonowano rasową politykę wobec wyznań religijnych: „[…] Niemiec może być członkiem związku wyznaniowego lub stowarzyszenia religijnego wyłącznie narodowości niemieckiej. Polacy nie mogą być członkami związku wyznaniowego lub stowarzyszenia religijnego narodowości niemieckiej”.
Nieprzypadkowo więc kilka dni później, 18.09.1941, niem. Schutzhaftlagerführer (pl. kierownik obozu), w skrócie niem. Lagerführer, zastępca niem. Lagerkommandant Piorkowskiego do spraw więźniów, SS‐Hauptsturmführer (od 30.01.1942 SS‐Sturmbannführer), Egon Zill, zebrał na apelu polskich duchownych — prawd. pochodzących z okupowanych obszarów Polski bezpośrednio włączonych do Rzeszy, głównie niem. Reichsgau Wartheland, niem. Provinz Oberschlesien (pl. Prowincja Górny Śląsk) oraz niem. Reichsgau Danzig–Westpreußen (pl. Okręg Rzeszy Gdańsk–Prusy Zachodnie) — i zaproponował im podpisanie niem. Deutsche Volksliste (pl. niemiecka lista narodowościowa), i.e. DVL, czyli de facto zrzeczenie się polskiej narodowości. „Nagrodą” miało być przeniesienie do baraku nr 26, w którym przetrzymywano niemieckich duchownych i gdzie znajdowała się kaplica, oraz utrzymanie „przywilejów”. Wszyscy odmówili — niektóre źródła podają, że dwóch podpisało, po czym wycofało swoją zgodę. Następnego dnia, 19.09.1941, barak nr 26 fizycznie oddzielono drutem i zakazano polskim duchownych doń wstępu, w tym do kaplicy; odebrano im brewiarze i przedmioty kultu religijnego, zabraniając odmawiania różańca, czynienia znaku krzyża, modlitw, czytania Biblii czy spowiedzi; nie tylko cofnięto przywileje żywnościowe, ale i drastycznie zmniejszono standardowe obozowe racje; i rozpoczęto zmuszanie ich do najcięższych prac fizycznych, e.g. na polach niem. Kräutergarten Dachau (pl. Ogród Ziołowy Dachau), zwanym niem. Plantage (pl. Plantacja), gdzie, jak podaje Wikipedia, Niemcy prowadzili doświadczenia nad stworzeniem „niemieckiej medycyny ludowej, odpowiadającej nacjonalistycznym i historyczno–naturalistycznym koncepcjom ideologii narodowo–socjalistycznej”. Ta sama Wikipedia, w oparciu o wspomnienia byłego więźnia, czeskiego historyka Stanisława Zámečníka, podaje, że „Warunki pracy były mordercze. Wybór terenu był wyjątkowo niekorzystny: wilgotna, ciężka gleba torfowa nie nadawała się do uprawy ziół. Trzeba ją było przewracać, osuszać i odkwaszać. W deszczową pogodę więźniowie grzęźli w błocie; latem stali w palącym słońcu, mozoląc się na ziemi twardej jak beton”. I dodaje „Teren można było zaorać dwoma końmi w ciągu kilku dni. Zamiast tego ziemię przekopywano ręcznie łopatami”. I cytuje Zámečníka: „Nikt nie zapomni, jak więźniowie wracali wieczorami do obozu. Za kolumną wyczerpanych, chwiejących się ludzi, zawsze stało dziesięć lub więcej taczek z trupami i umierającymi”.
Sytuację pogorszyło jeszcze zatłoczenie w „polskich” barakach nr 28 i 30 — 29.10.1941 do KL Dachau dotarł bowiem transport ok. 530 polskich kapłanów, wielu w podeszłym wieku, aresztowanych, po wspomnianym rozporządzeniu niem. Gauleitera Greisera, głównie w niem. Reichsgau Wartheland. Przeżyć KL Dachau miało ok. 80‐82 z nich. Pogorszenie sytuacji było również konsekwencją tajnego dekretu niem. Reichsführera‐SS Himmlera z 27.08.1941, w którym nakazywano, by niem. „sämtliche hetzerische Pfaffen… und ähnliches Gesindelgrundsätzlich auf längere Zeit einem Konzentrationslager zugeführt werden sollen” (pl. „wszyscy podżegający klechowie… i podobna hołota byli zasadniczo kierowani na dłuższy czas do obozu koncentracyjnego”), przypominając iż „obóz koncentracyjny Dachau został wyznaczony jako obóz zbiorczy dla wszystkich duchownych przebywających w niem. Schutzhaft (pl. areszt ochronny) lub mających dopiero tam trafić na terytorium Rzeszy, w tym na zaanektowanych i włączonych obszarach wschodnich”.
Polski Instytut Pamięci Narodowej IPN stwierdził, że „Zakaz wstępu do kaplicy i brak możliwości przystępowania do Komunii św. polscy księża odczuwali niezwykle boleśnie, tym bardziej że kapłani niemieccy, z obawy przed zamknięciem kaplicy, początkowo nie chcieli dostarczać im konsekrowanych Hostii. Budziło to wśród nich uzasadniony żal. Jednak wkrótce znaleźli się księża niemieccy i czescy, którzy zaczęli dzielić się z nimi Komunią św. Rozdzielano ją najczęściej rano, podczas ścielenia łóżek w barakach. Wielu księży nosiło też ukryte Cząstki Hostii do miejsc pracy i tam rozdzielało Je więźniom, którzy odczuwali potrzebę przyjmowania Chrystusa Eucharystycznego. Ksiądz Adam Kozłowiecki, późniejszy arcybiskup Lusaki, zanotował w swoich wspomnieniach: "Mam maleńkie pudełko z wazeliny, do którego dostaję 7 konsekrowanych Cząsteczek, a każda ma rozmiary najwyżej 7×5 mm. To pudełeczko noszę stale przy sobie, codziennie spożywam, w razie potrzeby udzielam innym"”.
Panował nieopisany głód, który nie pozwalał myśleć o niczym innym, jak tylko o jednym — w jaki sposób zdobyć kawałek chleba. Waga więźnia często nie przekraczała 40 kg. A w 1942 Niemcy głodowe racje jeszcze zmniejszyli. Jeden z byłych więźniów wspominał: „Głód trwający nie jeden dzień, jeden miesiąc, jeden rok, ale dwa — trzy — cztery i więcej lat. Z głodu niegojące się rany, dyzenteria, choroby serca i nerek, oddawanie moczu do 17 razy w jedną noc, nieugaszone pragnienie, napoje zaś zabijały […] Krew obracała się w wodę, stąd odma, puchlina wodna […] Kontrola niemieckiego lekarza — ze względu na złamaną rękę przebywałem na rewirze chorych. Lekarz poklepał mnie po nabrzmiałym brzuchu i rzekł: niem. "Gut für die Arbeit" (pl. "dobry do pracy"). Izbowy […] jednak oświadczył, że to nie otyłość, ale odma dochodząca do serca. Na dowód wziął długą igłę, przebił brzuch, a z otworu wytrysnęła ciecz na metr wysoko, opryskując otaczających. Bez tego zabiegu umarłbym za dzień, dwa”.
Wyłączenie de facto Polaków z grona rzymskokatolickiego duchowieństwa przez władze obozowe oznaczało też wzmożenie rygoru obozowego. Szczególnym wyrazem tego stał się „Krwawy Wielki Tydzień” z 1942, gdy po znalezieniu u jednego z polskich kapłanów kilkuset dolarów Niemcy nałożyli karę na wszystkich duchownych przetrzymywanych w barakach nr 28 i 30. Od 28.03.1942, i.e. w przeddzień Niedzieli Palmowej, do 06.04.1942, i.e. Poniedziałku Wielkanocnego, od 06:00 do 18:00, zmuszani byli do wycieńczających ćwiczeń gimnastycznych, wykonywanych wręcz w biegu, po placu apelowym pełnym błota i kałuż — w większość dni siąpił deszcz i wiał mroźny wiatr od niedalekich Alp. Opadających z sił bito, kopano i wdeptywano w błoto. W tym czasie specjalne komando — składające się z młodych policjantów luksemburskich, których uwięziono po odmowie posłuszeństwa niemieckim władzom okupacyjnym — demolowało baraki, wyrzucając wszystko w błoto, na ulicę obozową, a po zakończeniu „ćwiczeń” zmuszało skrajnie wyczerpanych do błyskawicznego doprowadzenia baraku „do porządku”. Wspomniany ks. Malak tak to opisał:
„— Dziesięć dni nieustannego sportu! — zapadła karna decyzja.
Dopiero w poniedziałek, 6 kwietnia, zwolniono nas z placu […] Licząc dziennie przeciętnie po 50 kilometrów marszu, i biegania, i skoków, i padania, i znowu biegania, przebyliśmy w ciągu tych dziesięciu dni około pół tysiąca kilometrów, czyli drogę późniejszych pieszych transportów ewakuacyjnych, podczas których padało mnóstwo więźniów. Z naszych szeregów padło w tych dniach nie mniej”. Prawd. dla zwiększenia efektu Niemcy w tym samym czasie nie reagowali, gdy niemieccy kapłani z baraku nr 26, organizowali potajemne, wewnętrzne „wykłady literackie”….
Ok. 1,500 polskich duchownych doprowadzono do stanu skrajnego wyczerpania. W rezultacie wielu uznanych zostało za niezdolnych do pracy i przeniesionych do baraku nr 29, zwanego niem. Invalidenblock (pl. barak inwalidów), skąd od końca 1941 wywożono więźniów w nieznanym kierunku, pod pretekstem przeniesienia do „sanatorium”. Szybko stało się jasne, że wywożono ich na śmierć. Wprawdzie pierwszym kapłanem w takim niem. Invalidentransport (pl. transport inwalidów) był w 01.1942 kapłan niemiecki, ale zdecydowaną większość ofiar wśród duchowieństwa, i.e. ok. 92.5%, stanowili Polacy. Od 05.1942 — czyli ledwie miesiąc po „Krwawym Wielkim Tygodniu” — setki polskich kapłanów, w ramach kontynuacji ludobójczego programu niem. «Aktion T4», zwanego niem. «Aktion 14 f 13» (pl. „Akcja 14 f 13”), wywożonych było do niem. Tötungsanstalt (pl. Centrum Zabijania/Eutanazyjne) TA Hartheim, i tam mordowanych w komorze gazowej.
Rok 1942 był najbardziej tragicznym rokiem w historii KL Dachau. W tle aliści niesłychanego okrucieństwa i zbrodni — Niemcy zamordowali wówczas ok. 656 polskich duchownych — miała miejsce seria wydarzeń na najwyższych szczeblach władzy niemieckiej, które doprowadziły do niespodziewanych zmian. Po pierwsze wszechwładny niem. Lagerkommandant Alex Piorkowski został, na przełomie 08‐09.1942, odwołany z funkcji z powodu „nadużyć korupcyjnych” — wspomniany niem. Lagerführer Egon Zill został przeniesiony już w 12.1941. Co jednak istotniejsze — w związku ze skalą działań wojennych na wschodzie, rozpoczętych 22.06.1941 niemieckim atakiem na uprzedniego sojusznika, Rosjan — Reichsführer‐SS, Heinrich Himmler, powołał 31.01.1942 do życia niem. SS‐Wirtschafts‐ und Verwaltungshauptamt (pl. Główny Urząd Gospodarki i Administracji SS), i.e. SS‐WVHA, którego szefem został SS‐Obergruppenführer Oswald Pohl. SS‐WVHA bezpośrednio podlegały e.g. niem. die Konzentrationslager (pl. obozy koncentracyjne) i niem. die Vernichtungslager (pl. obozy zagłady), w tym KL Dachau, od 03.1942 zarządzane przez jego niem. Amtsgruppe D (pl. Grupa Urzędów D), w skład której wchodził niem. Inspektion der Konzentrationslager (pl. Inspektorat do spraw obozów koncentracyjnych). Jak podaje anglojęzyczna Wikipedia „W 1942 głównym zadaniem WVHA było zwiększenie udziału SS w wysiłku wojennym, poprzez wykorzystanie pracy przymusowej w produkcji zbrojeniowej oraz przy projektach budowlanych. Wykorzystywanie pracy niewolniczej w obozach stanowiło element dążeń do maksymalizacji korzyści gospodarczych”.
I ówże Oswald Pohl, 30.04.1942, wydał rozkaz wszystkim komendantom niem. die Konzentrationslager: „Wyłączną odpowiedzialność za wykorzystanie dostępnej siły roboczej ponosi komendant obozu. Wykorzystanie to musi — w pełnym tego słowa znaczeniu — prowadzić do całkowitego wyczerpania sił [więźnia], tak aby osiągnąć jak najwyższą wydajność […] Czas pracy nie podlega żadnym ograniczeniom […] Wszelkie okoliczności mogące skutkować skróceniem czasu pracy (e.g. posiłki, apele) należy zatem ograniczyć do niezbędnego minimum, którego nie da się już bardziej zredukować”. Wyłączeni z tego rozkazu byli aliści duchowni przetrzymywani w baraku nr 26, bowiem ledwie 9 dni wcześniej, 21.04.1942, szef niem. Amtsgruppe D, SS‐Brigadeführer Richard Glücks, bezpośrednio podległy Oswaldowi Pohlowi, rozesłał okólnik, w którym oznajmiał, iż „Reichsführer‐SS i Szef Niemieckiej Policji nakazał, aby polscy i litewscy niem. Pfaffen (pl. klechowie) pracowali porządnie, co oznacza, że mogą być kierowani do wszystkich rodzajów prac. Niemieccy, holenderscy, norwescy duchowni, etc., mają być jednak, tak jak dotychczas, zatrudniani wyłącznie w ogrodach ziół leczniczych”. Ergo, stosując współczesne pojęcia, nastąpiły dwie zasadnicze zmiany w podejściu Niemców do niewolniczej pracy przymusowej więźniów. Primo: niewolnicy nadal mieli podlegać eksterminacji przez pracę, ale miano stosować ang. "maintenance", w znaczeniu ponoszenia minimalnych kosztów eksploatacji zasobów ludzkich — w przeciwieństwie do uśmiercania przez pracę bez ponoszenia jakichkolwiek kosztów utrzymania przy życiu. Secundo: wykonywana praca miała mieć sens z punktu widzenia niemieckich narodowo–socjalistycznych celów.
Paradoksalnie owe zbrodnicze rozkazy uratowały życie wielu polskim duchownym — acz niem. die Invalidentransport do TA Hartheim trwały jeszcze do 12.1942 (niemieccy duchowni zostali wyłączeni z niem. Invalidenblock już 13.08.1942, po proteście jednej z rodzin skazańca); acz w 07.1942 „wybitny” niemiecki naukowiec, pracownik renomowanego niem. Robert Koch‐Institut (pl. Instytut im. Roberta Kocha), i profesor, a jakże!, jeszcze bardziej renomowanego niem. Friedrich–Wilhelms–Universität (pl. Uniwersytet im. Fryderyka Wilhelma) w Berlinie, dziś niem. Humboldt–Universität (pl. Uniwersytet Humboldtów), Claus Karl Schilling, rozpoczął w KL Dachau eksperymenty medyczne z malarią, wykorzystując e.g. 120 polskich duchownych jako „króliki doświadczalne”. Były więzień, ks. Henryk Malak, tak to ujął we wspomnieniach: „Zaczyna […] wiać w obozie inny wiatr. Niewiele z tego rozumiemy, ale wiemy na pewno, że […] angażowania do uprzywilejowanych robót mogą nas uratować przed zagładą. Każdy z nas, byle miał dwa warunki: jeszcze dość sił fizycznych i pojęcie o jakimś zawodzie, ma teraz możność dostania się do możliwej komendy, gdzie i dach jest nad głową, i przysługuje dodatek żywności, i gdzie praca nie jest jedynie bezmyślnym ganianiem, nastawionym na udręczenie. Coraz to inny powraca do bloku z podnieceniem na twarzy i nowiną na ustach:
— Mam komendę!”.
Tam zginął na flegmonę i zapalenie płuc.
Więzień, ks. Henryk Malak, pisał: „10 sierpnia wyrusza, nowy transport na zagładę! Po nim idzie następny, 12 sierpnia. Oba zabierają nowe liczne ofiary z naszych szeregów. Tylu z naszych odeszło w ostatnich miesiącach, tylu dogorywa w rewirze i blokach inwalidzkich, tylu jest na dalszych listach transportów, tylu ledwie powłóczy nogami, a o tylu się mówi po cichu, że to już ostatnie ich dni, że człowiek zatraca całkowicie orientację: kto jeszcze żyje, a kto "już odszedł".
[…] Traci swoich diecezja gnieźnieńska. […] Romcio Budniak chodzi jak nie z tego świata, tak go żal ścisnął po śmierci przyjaciela Alosia Gotowicza. Wspólne lata wikariackie u Maryi Panny, wspólna poniewierka dni wojny, a potem od więzienia w Inowrocławiu razem przez Świecie, Górną Grupę, Nowy Port, Stutthof, Grenzdorf, Sachsen”….
Według aktu zgonu, wystawionego w KL Dachau, „uczciwi” inaczej niemieccy „lekarze” i formaliści — a zarazem niezrównani bajkopisarze — zanotowali, iż przyczyną śmierci było niem. „Versagen von Herz und Kreislauf, bei Phlegmone am rechten Knie” (pl. „Niewydolność serca i układu krążenia, przy ropowicy prawego kolana”).
numery obozowe
22467Kliknij by wyświetlić stronę źródłową (KL DachauKliknij by przejść do opisu), 8087Kliknij by wyświetlić stronę źródłową (KL StutthofKliknij by przejść do opisu)
przyczyna śmierci
eksterminacja: wycieńczenie, głód, choroba
sprawstwo
Niemcy
miejsca i wydarzenia
KL DachauKliknij by przejść do opisu, KL SachsenhausenKliknij by przejść do opisu, ZL GrenzdorfKliknij by przejść do opisu, KL StutthofKliknij by przejść do opisu, ZL NeufahrwasserKliknij by przejść do opisu, DL Ober GruppeKliknij by przejść do opisu, VSH SchwetzKliknij by przejść do opisu, Świecie (instytut)Kliknij by przejść do opisu, InowrocławKliknij by przejść do opisu, Aresztowania 02.11.1939 (Inowrocław)Kliknij by przejść do opisu, «Intelligenzaktion»Kliknij by przejść do opisu, Reichsgau Danzig‐WestpreußenKliknij by przejść do opisu, Ribbentrop‐MołotowKliknij by przejść do opisu, Encykliki Piusa XIKliknij by przejść do opisu
data i miejsce
urodzenia
18.02.1906Skan aktu urodzenia na:
photos.szukajwarchiwach.gov.pl
[dostęp: 2025.09.17]
Wągrowiecdziś: gm. Wągrowiec miasto, pow. Wągrowiec, woj. wielkopolskie, Polska
więcej na
pl.wikipedia.org
[dostęp: 2021.12.19]
rodzice
GOTOWICZ Hipolit
🞲 ?, ? — 🕆 ?, ?
WYDUCHOWICZ Marianna
🞲 ?, ? — 🕆 ?, ?
prezbiterat (święcenia)
ordynacja
12.06.1932
Poznańdziś: pow. Poznań miasto, woj. wielkopolskie, Polska
więcej na
pl.wikipedia.org
[dostęp: 2020.07.31]
archikatedra RK pw. Apostołów św. Piotra i św. Pawławięcej na
pl.wikipedia.org
[dostęp: 2014.11.14]
szczegóły posługi
1935 – 1939
wikariusz — Inowrocławdziś: gm. Inowrocław, pow. Inowrocław, woj. kujawsko‐pomorskie, Polska
więcej na
pl.wikipedia.org
[dostęp: 2020.07.31] ⋄ parafia RK pw. Zwiastowania Najświętszej Maryi Pannie ⋄ dekanat_RK Inowrocławdziś: gm. Inowrocław, pow. Inowrocław, woj. kujawsko‐pomorskie, Polska
więcej na
pl.wikipedia.org
[dostęp: 2020.07.31]
do 1935
wikariusz — Szaradowodziś: gm. Szubin, pow. Nakło nad Notecią, woj. kujawsko‐pomorskie, Polska
więcej na
pl.wikipedia.org
[dostęp: 2022.02.03] ⋄ parafia RK pw. św. Mikołaja Biskupa i Wyznawcy ⋄ dekanat_RK Kcyniadziś: gm. Kcynia, pow. Nakło nad Notecią, woj. kujawsko‐pomorskie, Polska
więcej na
pl.wikipedia.org
[dostęp: 2021.07.18]
1932 – ok. 1934
wikariusz — Kcyniadziś: gm. Kcynia, pow. Nakło nad Notecią, woj. kujawsko‐pomorskie, Polska
więcej na
pl.wikipedia.org
[dostęp: 2021.07.18] ⋄ parafia RK pw. św. Michała Archanioła ⋄ dekanat_RK Kcyniadziś: gm. Kcynia, pow. Nakło nad Notecią, woj. kujawsko‐pomorskie, Polska
więcej na
pl.wikipedia.org
[dostęp: 2021.07.18]
1929 – 1932
student — Poznańdziś: pow. Poznań miasto, woj. wielkopolskie, Polska
więcej na
pl.wikipedia.org
[dostęp: 2020.07.31] ⋄ filozofia i teologia, Arcybiskupie Seminarium Duchowne (Collegium Leoninum)
do 1929
student — Gnieznodziś: gm. Gniezno miasto, pow. Gniezno, woj. wielkopolskie, Polska
więcej na
pl.wikipedia.org
[dostęp: 2020.07.31] ⋄ filozofia, Arcybiskupie Seminarium Duchowne
inni związani
szczegółami śmierci
CIEMNIAKKliknij by wyświetlić biogram Ludwik, DEMSKIKliknij by wyświetlić biogram Władysław, FARULEWSKIKliknij by wyświetlić biogram Tadeusz, KOMPFKliknij by wyświetlić biogram Janusz Zygmunt, KUBICKIKliknij by wyświetlić biogram Telesfor, KUBSKIKliknij by wyświetlić biogram Stanisław, LUDWICZAKKliknij by wyświetlić biogram Antoni Jan, ŁÓJKliknij by wyświetlić biogram Jan, MATUSZEWSKIKliknij by wyświetlić biogram Franciszek Adam, MĄKOWSKIKliknij by wyświetlić biogram Jan, MULLERKliknij by wyświetlić biogram Józef Stanisław Kostka, NIEMIRKliknij by wyświetlić biogram Józef, POMIANOWSKIKliknij by wyświetlić biogram Władysław, SCHOENBORNKliknij by wyświetlić biogram Stefan Karol Franciszek, SKOWRONKliknij by wyświetlić biogram Kazimierz, STREHLKliknij by wyświetlić biogram Mieczysław, SZUKALSKIKliknij by wyświetlić biogram Jan Wladysław, WĄSOWICZKliknij by wyświetlić biogram Zygmunt, WŁODARCZYKKliknij by wyświetlić biogram Ignacy, JAŚKOWSKIKliknij by wyświetlić biogram Bolesław, KOZŁOWICZKliknij by wyświetlić biogram Antoni Bernard, SKOBLEWSKIKliknij by wyświetlić biogram Mieczysław, TYCZKAKliknij by wyświetlić biogram Kazimierz, WIERZBICKIKliknij by wyświetlić biogram Zygmunt Wawrzyniec, ZABŁOCKIKliknij by wyświetlić biogram Mateusz Jerzy
miejsca i wydarzenia
opisy
KL Dachau: KL Dachau w niemieckiej Bawarii, założony w 1933, stał się głównym niemieckim niem. Konzentrationslager (pl. obóz koncentracyjny) KL dla księży katolickich w czasie II wojny światowej: 09.11.1940 Reichsführer‐SS Heinrich Himmler, szef SS, Gestapo i niemieckiej policji, w wyniku interwencji Watykanu, podjął decyzję o przeniesieniu wszystkich duchownych przetrzymywanych w różnych obozach koncentracyjnych do obozu KL Dachau. Pierwsze większe transporty miały miejsce 08.12.1940. W KL Dachau Niemcy więzili ok. 3,000 kapłanów, w tym ok. 1,800 polskich. Kapłanów zmuszano do niewolniczej pracy na tzw. „Plantagach” — niem. „Die Plantage”, największym w Europie, zarządzanym przez ludobójcze SS ogrodzie ziołowym, składającym się z wielu szklarni, budynków laboratoryjnych i ziemi ornej, gdzie prowadzono eksperymenty z noymi lekami naturalnymi — przez wiele godzin, bez przerw, bez ochronnych ubrań, bez pożywienia. Pracowali przy budowach, m.in. krematorium. W barakach więziennych panował głód, szczególnie w latach 1941‐1942, zimą przejmujące zimno a latem nieznośny upał. Więźniowie zapadali na choroby, w szczególności gruźlicę. Na wielu przeprowadzano zbrodnicze „eksperymenty medyczne” — w 11.1942 ok. 20 kapłanów otrzymało zastrzyki z flegmony; od 07.1920 do 05.1944 ok. 120 poddanych zostało eksperymentom malarycznym. Ponad 750 polskich duchownych zostało przez Niemców zamordowanych, w tym wielu zagazowanych w ośrodku eutanacyjnym TA Hartheim, zorganizowanym w Schloß Hartheim w Austrii. System obozów KL Dachau w szczytowym momencie miał ok. 100 podobozów niewolniczej pracy przymusowej — w południowych Niemczech i Austrii. Udokumentowanych zostało ok. 32,000 przypadków śmierci w obozie, tysiące zginęło bez śladu. W momencie oswobodzenia 29.04.1945 przez wojska USA ok. 10,000 na 30,000 więźniów było chorych… (więcej na: www.kz-gedenkstaette-dachau.deKliknij by spróbować wyświetlić stronę
[dostęp: 2013.08.10], pl.wikipedia.orgKliknij by spróbować wyświetlić stronę
[dostęp: 2016.05.30])
KL Sachsenhausen: Przez niem. Konzentrationslager (pl. obóz koncentracyjny) KL Sachsenhausen, założony na terenach byłej wioski olimpijskiej w 07.1936, przeszły w 1940 setki polskich kapłanów. Zanim zostali przetransportowani to obozu koncentracyjnego KL Dachau, część z nich zginęła w KL Sachsenhausen. W obozie dokonywano zbrodniczych eksperymentów medycznych na więźniach. W latach 1942‐1944 ok. 140 więźniów pracowało nad fałszowaniem funtów brytyjskich, paszportów, wiz, pieczęci i innych dokumentów. Także i innych więźniów wykorzystywano do pracy niewolniczej, m.in. w zakładach lotniczych firmy Heinkel, w fabrykach firm AEG i Siemens. Przeciętnie w obozie przebywało ok. 50,000 więźniów. Razem przez KL Sachsenhausen i jego filie przeszło ponad 200,000, z których zginęły dziesiątki tysięcy. Tuż przed nadejściem Rosjan dokonano masowej ewakuacji obozu i jego filii (razem ok. 80,000 więźniów) na zachód — w tzw. „marszach śmierci” do innych obozów, m.in. do KL Mauthausen‐Gusen oraz KL Bergen‐Belsen. Obóz funkcjonował do 22.04.1945. Po zakończeniu działań wojennych Rosjanie zorganizowali tam tajny obóz dla jeńców niemieckich i „podejrzanych” żołnierzy rosyjskich. (więcej na: www.stiftung-bg.deKliknij by spróbować wyświetlić stronę
[dostęp: 2013.08.10])
ZL Grenzdorf: Niemiecki niem. Zivilgefangenenlager (pl. obóz dla jeńców cywilnych) we wsi Graniczna Wieś. Funkcjonował w latach 1939‐1941. W 1940 — gdy stał się podobozem obozu koncentracyjnego KL Stutthof, i określany był jako niem. Aussenstelle (pl. placówka zewnętrzna) — przetrzymywano w nim ok. 100 księży z Pomorza — w ramach «Intelligenzaktion» eksterminacji polskiej inteligencji na Pomorzu — które zmuszano do pracy przy produkcji kostki brukowej używanej do budowy dróg. (więcej na: pl.wikipedia.orgKliknij by spróbować wyświetlić stronę
[dostęp: 2014.03.10])
KL Stutthof: W niemieckim niem. Konzentrationslager (pl. obóz koncentracyjny) KL Stutthof (ówcześnie na terenie Wschodnich Prus należących do Niemiec, dziś: wieś Sztutowo), którego budowę rozpoczęto 02.09.1939, w dzień po niemieckim ataku na Polskę i rozpoczęciu II wojny światowej, Niemcy przetrzymywali razem ok. 110,000‐127,000 osób pochodzących z 28 krajów, w tym 49,000 kobiet i dzieci. Zamordowali ok. 65,000 osób. W dniach 25.01‐27.04. 1945, wobec nacierającej armii rosyjskiej, Niemcy przeprowadzili ewakuację obozu. 09.05.1945, gdy na teren obozu wtargnęli żołnierze rosyjskim, było w nim tylko 100 więźniów. W początkowym okresie (1939‐1940) w KL Stutthof przetrzymywano księży z obszaru Pomorza, by później wysłać ich do obozu koncentracyjnego KL Dachau. Część została zamordowana już w KL Stutthof lub okolicy (na przykład w lesie Stegna). Także w późniejszym czasie wśród więźniów pojawiali się duchowni. (więcej na: www.stutthof.plKliknij by spróbować wyświetlić stronę
[dostęp: 2012.11.23], pl.wikipedia.orgKliknij by spróbować wyświetlić stronę
[dostęp: 2013.07.06])
ZL Neufahrwasser: niem. Zivilgefangenenlager (pl. obóz jeniecki dla osób cywilnych) zorganizowany przez Niemców już w dniu wybuchu wojny, 01.09. 1939, w Gdańsku ‐ Nowym Porcie, w należących do Polski byłych koszarach artyleryjskich, dla Polaków z Pomorza aresztowanych w ramach akcji «Intelligenzaktion» — likwidacji polskiej inteligencji. Z ZL Neufahrwasser więźniowie — zdołano zidentyfikować 2,702 osoby, ale szacuje się, że przez obóz przeszło ok. 10,000 aresztowanych — wysyłani byli do obozu koncentracyjnego KL Stutthof albo bezpośrednio do miejsc zagłady. Obóz działał do 01.04.1940. (więcej na: stutthof.orgKliknij by spróbować wyświetlić stronę
[dostęp: 2013.08.10], ofiaromwojny.republika.plKliknij by spróbować wyświetlić stronę
[dostęp: 2013.12.04])
DL Ober Gruppe: Od 10.1939 do ok. 04.1940 w domu Zgromadzenia Księży Werbistów SVD w Górnej Grupie — przejętego, po zawieszeniu działalności prowadzonego przez zakonników Niższego Seminarium i ich internowaniu, przez Niemców i przeznaczeniu budynku na cele wojskowe — Niemcy zorganizowali niem. Durchgangslager (pl. obóz przejściowy), i.e. DL Ober Gruppe, dla Polaków, w tym 95 polskich duchownych, z okolic Świecia, Bydgoszczy, Chełmna, Grudziądza i Starogardu Gdańskiego na Pomorzu. Ok. 50 z nich — zatrzymanych w ramach akcji niem. «Intelligenzaktion» (pl. „Akcja Inteligencja”), i.e. eksterminacji polskiej inteligencji i warstw przywódczych na Pomorzu — zginęło, w tym znacząca część została zamordowana na miejscach straceń w Mniszku‐Grupie. W tym samym miejscu w 1945 Rosjanie urządzili obóz koncentracyjny dla Niemców. Wśród nich byli kapłani katoliccy, z których dwóch poniosło śmierć. (więcej na: pl.wikipedia.orgKliknij by spróbować wyświetlić stronę
[dostęp: 2021.12.19], www.kpbc.ukw.edu.plKliknij by spróbować wyświetlić stronę
[dostęp: 2013.12.27])
VSH Schwetz: Niemiecki niem. Volksdeutscher Selbstschutzhaft (pl. areszt Volksdeutscher Selbstschutz) VSH założony w 09.1939 przez ludobójczą niemiecką organizację paramilitarną Volksdeutscher Selbstschutz w Świeciu nad Wisłą. Decyzję o utworzeniu Selbstschutzu na ziemiach polskich zajętych przez wojska niemieckie podjęto w Berlinie 08‐10.09.1939 na konferencji pod kierownictwem Reichsführera‐SS Heinricha Himmlera (rozkaz powołaniowy z 20.09.1939), a powstające chaotycznie oddziały zostały bezpośrednio podporządkowane oficerom ludobójczej organizacji SS. Świecie Niemcy zajęli już 03.09.1939. W ramach akcji «Intelligenzaktion», i.e. eksterminacji polskiej inteligencji i warstw przywódczych, natychmiast rozpoczęły się aresztowania miejscowych Polaków. Osadzano ich i przetrzymywano w fatalnych warunkach w celach więzienia sądowego w Świeciu, pustych pawilonach Krajowego Pomorskiego Zakładu Psychiatrycznego (szczególnie po 22.10.1939, gdy Niemcy w ramach «Aktion T4» wymordowali większość jego pacjentów), budynkach gorzelni w Luszkówku, celach więzienia w Nowem nad Wisłą oraz w budynkach zakładu misyjnego oo. Werbistów w Górnej Grupie. Poddawano torturom i szykanom. Od ok. 08‐09.10.1939 rozpoczęły się masowe egzekucje — dzień przed pierwszą egzekucją w Świeciu pojawił się niem. gauleiter (pl. namiestnik okręgu) niemieckiej partii narodowo–socjalistycznej NSDAP w Gdańsku, późniejszy niem. Reichsstatthalter (pl. Namiestnik Rzeszy) niem. Reichsgau Danzig–Westpreußen (pl. Okręg Rzeszy Gdańsk–Prusy Zachodnie) i wezwał wszystkich miejscowych Niemców do bezwzględnego wykonywania zarządzeń, dodając „choćby się musieli po szyje kąpać we krwi” — m.in. na cmentarzu żydowskim w Świeciu, oraz w lasach k. wioski Mniszek i poligonie wojskowym we wsi Grupa. Przez areszt przeszły dziesiątki katolickich kapłanów, z których ok. 50 zginęło: 20 Niemcy zamordowali w Mniszku, a reszta zginęła w niemieckich obozach koncentracyjnych. (więcej na: pl.wikipedia.orgKliknij by spróbować wyświetlić stronę
[dostęp: 2021.12.19])
Świecie (instytut): Jesienią 1939 Niemcy w ramach — w ramach «Aktion T4» — wymordowali prawie wszystkich pacjentów Krajowego Pomorskiego Zakładu Psychiatrycznego w Świeciu. W dniach 15‐21.10.1939 ok. 1,000 osób zostało zamordowanych w lasach k. Mniszka, partiami po 60 ofiar. Wśród ofiar znajdowało się 120 dzieci. Był też polski dyrektor szpitala, dr Józef Bednarz, który pozostał ze swoimi pacjentami do końca. Ofiary Niemcy — członkowie ludobójczej jednostki SS‐Wachsturmbann „Eimann” — spychali trójkami do wykopanych wcześniej dołów i mordowali strzałami z karabinów. Ok. 300 pacjentów zawieziono do szpitala w Kocborowie i zamordowano później w lesie Szpęgawskim. (więcej na: ipn.gov.plKliknij by spróbować wyświetlić stronę
[dostęp: 2015.05.09])
Inowrocław: Niemieckie więzienie i areszt śledczy przy ul. Pakoskiej (dziś ul. Narutowicza). W 1939 Niemcy przetrzymywali w nim setki Polaków z Inowrocławia i okolic aresztowanych w ramach akcji «Intelligenzaktion» — fizycznej eksterminacji polskiej inteligencji i warstw przywódczych. Do 11.1939 w więzieniu i okolicach (m.in. w Rożniatach i Zajezierzu) zamordowano 546 z nich, w tym 56 osób w nocy 22‐23.10.1939, dokonanej po zbiorowej libacji Niemców, którą niemiecki landrat, czyli okupacyjny urzędnik powiatowy, niejaki Hirschfeld, miał zainicjować mówiąc: „no, teraz pojedziemy strzelać Polaków”. Także później było to miejsce kaźni wielu Polaków. Po rozpoczęciu okupacji rosyjskiej w 1945 komunazistowskie więzienie, m.in. dla kobiet. (więcej na: www.inowroclawfakty.plKliknij by spróbować wyświetlić stronę
[dostęp: 2013.05.19])
Aresztowania 02.11.1939 (Inowrocław): Ok. 01.11.1939 Niemcy „zaprosili” lokalnych duchownych z Inowrocławia i okolic na spotkanie w dniu 02.11.1939, w celu „omówienia współpracy z nowymi władzami”. Na miejscu wszyscy zebrani — 39 kapłanów — zostali aresztowani i przewiezieni do obozów koncentracyjnych lub na miejsca kaźni.
«Intelligenzaktion»: niem. «Intelligenzaktion» (pl. „Akcja Inteligencja”) — niemiecki program eksterminacji polskiej elity, głównie inteligencji oraz warstw przywódczych, przeprowadzony od początku okupacji w 09.1939 do 04.1940, głównie na terenach przyłączonych bezpośrednio do Niemiec, ale także na terenie tzw. niem. Generalgouvernement (pl. Generalne Gubernatorstwo), gdzie nosił miano «AB‐aktion». W pierwszej fazie, tuż po rozpoczęciu okupacji niemieckiej, w trakcie przeprowadzania operacji wojskowych przez niem. Wehrmacht (pl. Siły Zbrojne) i podążające za nim ludobójcze jednostki niem. Einsatzgruppen (pl. Grupy Operacyjne) niemieckiej niem. Sicherheitspolizei (pl. Policja Bezpieczeństwa), i.e. SiPo, i niem. Sicherheitsdienst des Reichsführers SS (pl. Służba Bezpieczeństwa Reichsführera SS), i.e. SD, organizowane przez niem. Reichssicherheitshauptamt (pl. Główny Urząd Bezpieczeństwa Rzeszy), i.e. RSHA, realizowany pod nazwą niem. Unternehmen „Tannenberg” (pl. „Operacja Tannenberg”) — w oparciu o opracowane przez jednostkę Zentralstelle II/P (Polen) niemieckiego RSHA tzw. niem. Sonderfahndungsliste (pl. Specjalne listy poszukiwanych), i.e. listy proskrypcyjne Polaków, uznawanych za szczególnie niebezpiecznych dla III Rzeszy. Później realizowany przez cywilne niemieckie władze okupacyjne oraz jednostki ludobójczej niem. Volksdeutscher Selbstschutz (pl. Samoobrona etnicznych Niemców), którego członkami byli niem. Volksdeutsche (pl. etniczni Niemcy), i.e. przedstawiciele mniejszości niemieckiej w Polsce. Wedle rozmaitych źródeł owe listy na początku 09.1939 mogły zawierać dane 61,000‐88,000 „niebezpiecznych” Polaków — acz danych tych nie daje się potwierdzić. Razem w trakcie tego ludobójstwa planowo i metodycznie zamordowano ok. 50,000 nauczycieli, katolickich kapłanów, przedstawicieli ziemiaństwa, wolnych zawodów, działaczy społecznych i politycznych oraz emerytowanych wojskowych. Kolejnych 50,000 zesłano do obozów koncentracyjnych, gdzie przeżył tylko znikomy procent. (więcej na: pl.wikipedia.orgKliknij by spróbować wyświetlić stronę
[dostęp: 2014.10.04])
Reichsgau Danzig‐Westpreußen: Po polskiej klęsce w kampanii 09.1939, będącej rezultatem paktu Ribbentrop‐Mołotow i stanowiącej pierwszy etap II wojny światowej, i rozpoczęciu w części Polski okupacji niemieckiej (w drugiej, wschodniej części Polski rozpoczęła się okupacja rosyjska), Niemcy podzielili okupowane polskie terytorium na pięć głównych obszarów (i kilka mniejszych). Największy przekształcili w niem. Generalgouvernement (pl. Generalne Gubernatorstwo), przeznaczone wyłącznie dla Polaków i Żydów i stanowiące część tzw. niem. Großdeutschland (pl. Wielkie Niemcy). Dwa przyłączyli do już istniejących niemieckich prowincji. Z dwóch utworzyli odrębne nowe prowincje. Jednym z nich było Pomorze Nadwiślańskie, już 08.10.1939, dekretem przywódcy niemieckiego Adolfa Hitlera wcielone do Niemiec (formalnie zaczął obowiązywać 26.10.1939), a 02.11.1939 przekształcone w prowincję niem. Reichsgau Danzig‐Westpreußen (pl. Okręg Rzeszy Gdańsk‐Prusy Zachodnie), w której obowiązywać miało prawo państwa niemieckiego. Główną osią polityki nowej prowincji, której obszar Niemcy uznali za niem. „Ursprünglich Deutsche” (pl. „rdzennie niemieckie”), mimo iż ok. 85% jej mieszkańców stanowili Polacy, było niem. „Entpolonisierung” (pl. „odpolszczenie”), czyli przymusowa germanizacja. Ok. 60,000 Polaków zamordowano w 1939‐1940, w ramach niem. „Intelligenzaktion”, i.e. eksterminacji polskiej inteligencji i warstw przywódczych, w ok. 432 miejscach skrytobójczych mordów — w tym ok. 220 polskich kapłanów katolickich. Drugie tyle zesłano do niemieckich obozów koncentracyjnych, skąd wróciło niewielu (aresztowano ponad 300 kapłanów, z których w obozach koncentracyjnych zginęło ok. 130). Wysiedlono ok. 124,000‐170,000, przy czym ok. 90,000 do niem. Generalgouvernement. Masowo zmuszano Polaków do podpisywania niemieckiej listy narodowościowej niem. Deutsche Volksliste (pl. folkslista) DVL. Dzieci polskie mogły się uczyć tylko po niemiecku. Zakazano używania języka polskiego podczas katolickich Mszy św., a także podczas spowiedzi. Konfiskowane polskie majątki ziemskie. By jeszcze bardziej ograniczyć liczbę ludności polskiej wysyłano Polaków na roboty przymusowe w głąb Niemiec. Pozostałych Polaków traktowano jako nisko wykwalifikowaną siłę roboczą, izolowano od Niemców i ściśle kontrolowano — legalnie spotykać mogli się najwyżej we trzech lub we troje, nawet we własnych mieszkaniach. Wielu wcielono do niemieckiej armii Wehrmacht. Po zakończeniu działań zbrojnych II wojny światowej nadzorca tej prowincji, niem. Reichsstatthalter (pl. Namiestnik Rzeszy) i niem. Gauleiter (pl. naczelnik okręgu) niemieckiej partii narodowo–socjalistycznej, Albert Maria Forster, został stracony. (więcej na: pl.wikipedia.orgKliknij by spróbować wyświetlić stronę
[dostęp: 2024.06.24])
Ribbentrop‐Mołotow: Ludobójczy rosyjsko‐niemiecki pakt przyjaźni między przywódcą rosyjskim Józefem Stalinem i niemieckim Adolfem Hitlerem, podpisany 23.08.1939 w Moskwie przez ministrów spraw zagranicznych Rosji — Wiaczesława Mołotowa — i Niemiec — Joachima von Ribbentropa — który sankcjonował i był bezpośrednią przyczyną niemieckiego i rosyjskiego najazdu na Polskę i rozpoczęcia II wojny światowej w 09.1939. W sensie politycznym pakt był próbą przywrócenia status quo ante sprzed 1914, z jednym wyjątkiem, a mianowicie „handlową” wymianą tzw. „Królestwa Polskiego”, wchodzącego w 1914 w skład Imperium Rosyjskiego, na Galicję Wschodnią (dzisiejszą zachodnią Ukrainę), w 1914 należącą do Imperium Austro‐Węgierskiego. Galicję, ze Lwowem, mieli przejąć Rosjanie, „Królestwo Polskie” — pod nazwą Generalnego Gubernatorstwa — Niemcy. Wybuchła w rezultacie „wojna była jedną z największych w historii klęsk i dramatów ludzkości, bo dwie ateistyczne i antychrześcijańskie ideologie: narodowego i międzynarodowego socjalizmu, odrzuciły Boga i Jego piąte przykazanie Dekalogu: Nie zabijaj!” (abp Stanisław Gądecki, 01.09.2019). Ustalenia paktu — wsparte zdradą formalnych sojuszników Polski, Francji i Niemiec, które 12.09.1939 na wspólnej konferencji w Abbeville, zdecydowały o nieudzielaniu pomocy zaatakowanej Polsce i niepodejmowaniu działań zbrojnych wobec Niemiec (co było złamaniem zobowiązań traktatowych z Polską) — zostały sprecyzowane 28.09.1939 w traktacie „o granicach i przyjaźni Niemcy‐Rosja”, podpisanym przez tych samych zbrodniarzy. Jednym z jego ustaleń było podzielenie się strefami wpływów w środkowej i wschodniej Europie oraz IV rozbiór Polski. W jednym z tajnych aneksów zapisano: „Obie strony nie będą tolerować na swych terytoriach jakiejkolwiek polskiej propagandy, która dotyczy terytoriów drugiej strony. Będą one tłumić na swych terytoriach wszelkie zaczątki takiej propagandy i informować się wzajemnie w odniesieniu do odpowiednich środków w tym celu”. Skutkiem porozumień była seria spotkań między ludobójczymi organizacjami — niemieckim Gestapo i rosyjskim NKWD, na których dyskutowano koordynację wysiłków w celu eksterminacji polskiej inteligencji i warstw przywódczych (w Niemczech zwane «Intelligenzaktion», w Rosji przyjęła formę zbrodni katyńskiej). Skutkiem porozumień była śmierć setek tysięcy polskiej inteligencji, w tym tysięcy przedstawianych kapłanów, i dziesiątków milionów zwykłych ludzi. Skutki tej rosyjsko‐niemieckiej umowy trwały do 1989, a i dziś są odczuwalne. (więcej na: pl.wikipedia.orgKliknij by spróbować wyświetlić stronę
[dostęp: 2015.09.30])
Encykliki Piusa XI: Wobec powstania w Europie dwóch systemów totalitarnych, które zdawały się ze sobą konkurować, acz więcej było między nimi podobieństw niż sprzeczności, papież Pius XI wydał w 03.1937 (w ciągu 5 dni) dwie encykliki. W wydanej 14.03.1938 „Mit brennender Sorge” (pl. „Z palącą troską”) potępił narodowy socjalizm panujący w Niemczech. Pisał: „Kto idąc za wierzeniami starogermańsko — przedchrześcijańskimi, na miejsce Boga osobowego stawia różne nieosobowe fatum, ten przeczy mądrości Bożej i Opatrzności […], kto wynosi ponad skalę wartości ziemskie: rasę albo naród, albo państwo, albo ustrój państwa, przedstawicieli władzy państwowej albo inne podstawowe wartości ludzkiej społeczności, […] i czyni z nich najwyższą normę wszelkich wartości, także religijnych, i oddaje się im bałwochwalczo, ten […] daleki jest od prawdziwej wiary w Boga i od światopoglądu odpowiadającego takiej wierze”. 19.03.1937 wydał „Divini Redemptoris” (pl. „Boski Odkupiciel”), w której poddał krytyce komunizm rosyjski, materializm dialektyczny i teorię walki klas. Pisał: „Komunizm pozbawia człowieka wolności, a więc duchowej podstawy wszelkich norm życiowych. Odbiera osobie ludzkiej całą jej godność i wszelkie moralne oparcie, z którego pomocą mogłaby się przeciwstawić naporowi ślepych namiętności […] To nowa ewangelia, którą bolszewicki i bezbożny komunizm głosi jako orędzie zbawienia i odkupienia ludzkości”… Pius XI domagał się poddania stanowionego prawa ludzkiego naturalnemu prawu Bożemu, zalecał wcielanie w życie ideału państwa i społeczeństwa chrześcijańskiego, i wzywał katolików do oporu. Dwa lata później narodowo socjalistyczne Niemcy i komunistyczna Rosja porozumiały się i wywołały II wojnę światową. (więcej na: pl.wikipedia.orgKliknij by spróbować wyświetlić stronę
[dostęp: 2023.05.28], pl.wikipedia.orgKliknij by spróbować wyświetlić stronę
[dostęp: 2023.05.28])
źródła
osobowe:
michaelstanislaus.salon24.plKliknij by spróbować wyświetlić stronę
[dostęp: 2012.06.01], www.wtg-gniazdo.orgKliknij by spróbować wyświetlić stronę
[dostęp: 2013.05.19], photos.szukajwarchiwach.gov.plKliknij by spróbować wyświetlić stronę
[dostęp: 2025.09.17], www.ipgs.usKliknij by spróbować wyświetlić stronę
[dostęp: 2012.11.23]
bibliograficzne:
Archiwum Arolsen, International Tracing Service (ITS), Bad Arolsen, NiemcyKliknij by wyświetlić stronę źródłową
„Klechy w obozach śmierci”, Malak Henryk Maria, Londyn, 1961
pierwotnych (oryginalnych) zdjęć:
inowroclaw.info.plKliknij by spróbować wyświetlić stronę
[dostęp: 2013.10.05]
LIST do KUSTOSZA/ADMINISTRATORA
Jeśli na Pana/Pani urządzeniu działa klient programu pocztowego — taki jak Mozilla Thunderbird, Windows Mail czy Microsoft Outlook, opisanych m.in. w WikipediiPatrz:
pl.wikipedia.org — proszę spróbować wybierając link poniżej:
LIST do KUSTOSZA/ADMINISTRATORAKliknij i spróbuj wywołać własnego klienta poczty E–majlowej
Jeśli natomiast Pan/Pani nie posiada takowego klienta na swoim urządzeniu lub powyższy link nie jest aktywny proszę wysłać Emajl do Kustosza/Administratora za pomocą używanego przez Pana/Panią konta — w stosowanym programie do wysyłania korespondencji — na poniższy adres:
jako temat podając:
MARTYROLOGIUM: GOTOWICZ Alojzy
Powrót do przeglądania życiorysu: