Rzymskokatolicka Parafia
pw. św. Zygmunta
05-507 Słomczyn
ul. Wiślana 85
dekanat konstanciński
archidiecezja warszawska
pełna lista:
wyświetlKliknij by wyświetlić pełną listę
przeszukujKliknij by wyświetlić listę z selekcją kategorii
displayClick to display full list in English
searchClick to display selectable list in English
Martyrologium duchowieństwa — Polska
XX w. (lata 1914 – 1989)
dane osobowe
nazwisko
BORZYSZKOWSKI
imiona
Józef
funkcja
kapłan diecezjalny
wyznanie
Kościół łaciński (rzymskokatolicki) RKwięcej na
pl.wikipedia.org
[dostęp: 2014.09.21]
diecezja / prowincja
RK diecezja chełmińskawięcej na
pl.wikipedia.org
[dostęp: 2012.11.23]
ordynariat polowy RK Wojska Polskiegowięcej na
pl.wikipedia.org
[dostęp: 2014.12.20]
honorowe wyróżnienia
„Krzyż Zasługi”, Srebrny [Polska]więcej na
pl.wikipedia.org
[dostęp: 2021.12.19]
(11.11.1937)
data i miejsce
śmierci
16.09.1942
KL Dachauobóz koncentracyjny
dziś: Dachau, rej. Górna Bawaria, kraj Bawaria, Niemcy
więcej na
pl.wikipedia.org
[dostęp: 2016.05.30]
alt. daty i miejsca
śmierci
16.09.1942, 19.09.1942
szczegóły śmierci
Pod koniec zaboru pruskiego, podczas pobierania nauk w niem. Königliches Katholisches Gymnasium (pl. Królewskie Katolickie Gimnazjum) w Chojnicach 1917‐1918 i w niem. Königliches Katholisches Gymnasium (pl. Królewskie Katolickie Gimnazjum) w Chełmnie 1918‐1919, członek szkolnego koła polskiej konspiracyjnej uczniowskiej organizacji samokształceniowej Filomaci Pomorscy, i.e. Towarzystwie im. Tomasza Zana.
Kapelan rezerwy Wojska Polskiego (od 01.01.1927, na statutowy okres 2 lat).
Po niemieckim i rosyjskim najeździe na Rzeczpospolitą w 09.1939 i rozpoczęciu II wojny światowej, po rozpoczęciu okupacji niemieckiej, aresztowany przez członków ludobóczej niemieckiej organizacji Volksdeutscher Selbstschutz (pl. Samoobrona) 25.10.1939.
Więziony w Nowym Mieście Lubawskim, Brodnicy i Rypinie.
Następnie 30.10.1939 przewieziony do obozu przejściowego VSH Obory.
Stamtąd 22.02.1940 przetransportowany do aresztu VSH Graudenz w Grudziądzu.
05.03.1940 (23.03.1940?) przewieziony do obozu koncentracyjnego KL Stutthof. Jeden ze współwięźniów, ks. Henryk Malak, tak opisywał warunki panujące w KL Stutthof: „Wyniszczało nas zimno, dziesiątkował głód, dobijała praca, wykańczały miliony wszy. Ludzie padali dosłownie jak muchy! Po ulicy obozowej, pod barakami włóczyły się kościotrupy, żrąc w głodowym obłąkaniu brudny śnieg. Śmierć była słodkim wyzwoleniem, o które skomlało się każdego wieczoru, błagając, by przyszła cicho”….
Następnie 09‐10.04.1940 przetransportowany do obozu koncentracyjnego KL Sachsenhausen.
14.12.1940 przewieziony do obozu koncentracyjnego KL Dachau.
Jedna z najwybitniejszych znawczyń KL Dachau, s. Stefania A. Hayward OCD, w swej książce o bł. Stefanie Wincentym Frelichowskim, napisała: „Obozy koncentracyjne w historii ludzkości były czymś dotąd nigdy w takiej formie i w takich wymiarach niespotykanym, dotąd nieistniejącym. Ludzkość nie miała doświadczenia obchodzenia się z takim złem, nie miała nawet wyrazów w swoim słownictwie na określenie tego, co tam się działo, ludzkiej wyobraźni nie wystarczało, by uświadomić sobie takie rzeczy”. Cytowała wypowiedź jednego z więźniów KL Dachau i KL Buchenwald, Austriaka o. Konrada Justa OCist: „Nie ma żadnej potworności, jaka by się nie wydarzyła w którymś z obozów koncentracyjnych”. I uzupełniała: „Można bez przesady powiedzieć, że to, co miało miejsce w hitlerowskich obozach koncentracyjnych, było złem absolutnym we wszystkich jego przejawach”.
Pierwsi duchowni katoliccy stali się więźniami KL Dachau już w 1938. Byli nimi Austriacy, zamknięci po niemieckim niem. Anschluß (pl. przyłączenie), i.e. przymusowej aneksji państwa austriackiego do Rzeszy Niemieckiej. W 09.1939, zaraz po rozpoczęciu II wojny światowej, ofiarami KL Dachau stali się katoliccy duchowni z Czech — zwiezieni tam w ramach niem. Aktion Albrecht I (pl. Operacja Albrecht I), czyli aresztowań osób uznanych za potencjalnie groźne w dict. niem. Protektorat Böhmen und Mähren (pl. Protektorat Czech i Moraw), i.e. jednostce administracyjnej utworzonej 16.03.1939 przez Niemcy, w rezultacie układu monachijskiego z 30.09.1938, z okupowanych obszarów Czech, Moraw i Śląska Czeskiego — i w szczególności duchowni polscy.
W 1939‐1940 aresztowanych duchownych z okupowanych terenów Polski Niemcy umieszczali w wielu obozach koncentracyjnych, e.g. KL Stutthof, KL Sachsenhausen, KL Buchenwald, KL Mauthausen–Gusen, KL Auschwitz, etc. Interweniowała Stolica Apostolska, domagając się uwolnienia uwięzionych — w tym kilku biskupów — bądź ich przeniesienia do okupowanego i zarządzanego przez Niemców quasi‐państwa, zwanego niem. Generalgouvernement (pl. Generalne Gubernatorstwo), i.e. GG, a nawet umożliwienia im wyjazdu do któregoś z neutralnych krajów europejskich lub do Ameryki Łacińskiej. Niemcy w 06.1940, czyli w czasie klęski zaatakowanej Francji, odrzucili te postulaty — przedkładane przez nuncjusza apostolskiego w Berlinie, abpa Cesare Orseniego — uzasadniając odmowę opinią niem. Generalgouverneur der besetzten Gebiete Polens (pl. Gubernator Generalny okupowanych terytoriów Polski), i.e. gubernatora GG, doktora, a jakże!, prawa (promotorem jego rozprawy doktorskiej „Publiczna osoba prawna — wkład w doktrynę cech publicznej osobowości prawnej” był znany profesor prawa publicznego żydowskiego pochodzenia Walter Jellinek), wybitnego niemieckiego działacza narodowo–socjalistycznego, Hansa Franka, o „antyniemieckiej postawie prasy i radia watykańskiego”. A w 11.1940 Niemcy podjęli inną decyzję — firmował ją inny wybitny niemiecki działacz narodowo–socjalistyczny, Reichsführer‐SS, Heinrich Luitpold Himmler. Rozkaz wykonawczy wydał szef niem. Reichssicherheitshauptamt (pl. Główny Urząd Bezpieczeństwa Rzeszy), i.e. RSHA, SS‐Obergruppenführer Reinhard Tristan Eugen Heydrich. 09.11.1940, w piśmie niem. Reichsministerium für die Kirchliche Angelegenheiten (pl. Ministerstwo Rzeszy ds. Kościelnych) do Adolfa kard. Bertrama, arcybiskupa wrocławskiego, znalazł się akapit niem. „Nach einer Entscheidung des Reichsführers SS und Chefs der Deutschen Polizei werden nunmehr sämtliche bisher in verschiedenen Konzentrationslagern untergebrachten Geistlichen im K.L. Dachau zusammengefaßt werden. Dort werden sie nur mit leichten Arbeiten beschäftigt. Auch wird ihnen Gelegenheit gegeben, täglich die Messe zu lesen oder zu besuchen” (pl. „Zgodnie z decyzją Reichsführera SS i szefa niemieckiej policji wszyscy duchowni, którzy wcześniej przebywali w różnych obozach koncentracyjnych, zostaną teraz zgromadzeni w obozie koncentracyjnym w Dachau. Będą tam zatrudniani jedynie do lekkich prac. Będą mieli również możliwość codziennego odprawiania lub uczestnictwa we Mszy Świętej”. Dotyczyć to też kapelanów wojskowych, co było pogwałceniem konwencji haskiej.
Skutkiem decyzji było i.a. przetransportowanie 08.12.1940 z KL Buchenwald 228 osób duchownych oraz tego samego dnia ok. 152 duchownych z kompleksu obozów koncentracyjnych KL Mauthausen–Gusen, z czego 139 stanowiły osoby jednoznacznie zidentyfikowane jako Polacy. Ks. Henryk Malak, który do KL Dachau przywieziony został kilka dni później z KL Sachsenhausen, wspominał: „Transporty z Mauthausen i Gusen do Dachau przedstawiały istny obraz nędzy ludzkiej. Toteż koledzy stamtąd są tak potwornie wychudzeni, schorowani, że sprawiają wrażenie cieni, a nie ludzi […] Są to wszystko kapłani w wieku od 27 do 40 kilku lat. Patrząc na te przygarbione szkielety, wychudłe twarze, w których świecą się niezdrowym blaskiem zapadłe oczy, trudno powstrzymać łzy. Co z tych młodych niedawno kwitnących zdrowiem ludzi zrobiły miesiące pracy w kamieniołomach”. Transport ok. 527 duchownych, w tym ok. 500 Polaków, przetrzymywanych w KL Sachsenhausen, przybył do KL Dachau 14.12.1940, a dzień wcześniej, 12‐13.12.1940 przywieziono 68 polskich duchownych z KL Auschwitz. Wszystkich w KL Dachau, przy bramie z napisem niem. „Arbeit mach frei” (pl. „Praca czyni wolnym”), witał jeden z zastępców niem. Lagerkommandant (pl. komendant obozu), osławionego SS‐Sturmbannführera Alexandra Bernharda Hansa Piorkowskiego, słowami:
— „Jesteście w Dachau, stąd się nie wychodzi […] Tu nie jest sanatorium. Stąd się wychodzi tylko kominem lub w trumnie”….
Wszystkich duchownych umieszczono w trzech sąsiadujących barakach nr 26, 28 i 30. Kilka miesięcy później, 26.03.1941, owe baraki odrutowano tworząc sektor, który do historii wszedł pod określeniem niem. Priesterblöcke (pl. baraki księżowskie), izolując duchowieństwo od reszty więźniów. Wcześniej, i.e. 21.01.1941, w bloku nr 26, na izbie nr 1, urządzono kaplicę, w której co rano polski duchowny, ks. Paweł Prabucki, odprawiał Mszę św. dla współbraci. Duchownych zwolniono z najcięższych prac fizycznych, rozdano brewiarze, przyznano dodatki żywnościowe — e.g. wino, piwo i kakao, które aliści trzeba było wypijać, na rozkaz obecnego SS‐mana, jednym haustem.
Polskie duchowieństwo — a w całym okresie funkcjonowania KL Dachau stanowili oni większość przetrzymywanych duchownych, i.e. ok. 1,780 na 2,720 — w zamiarach niemieckich miało być jednak traktowane odrębnie. Już 25.09.1939 Arthur Greiser, który niebawem miał zostać niem. Gauleiter (niem. naczelnik okręgu) rządzącej w Niemczech Narodowosocjalistycznej Niemieckiej Partii Robotników NSDAP i niem. Reichsstatthalter (pl. Namiestnik Rzeszy) w niem. Reichsgau Wartheland (pl. Okręg Rzeszy Kraj Warty), czyli największej części okupowanej Polski bezpośrednio włączonej przez Niemcy do Rzeszy, miał stwierdzić, iż „wszelka religijność jest sprzeczna ze zdrowym rozsądkiem i nie da się jej pogodzić z programem NSDAP”. Dążąc do uczynienia z podległej mu prowincji niem. „Mustergau” (pl. okręg wzorcowy), jednym z filarów swojej polityki uczynił postulat niem. „Ohne Gott, ohne Religion, ohne Priesters und Sakramenten” (pl. „bez Boga, bez religii, bez kapłanów i sakramentów”). W 1940 przygotowaniem praktycznych założeń tej polityki kierował niemiecki teolog ewangelicki, niem. Regierungsrat (pl. radca rządowy) i niem. Kirchenreferent (pl. referent kościelny), Wilhelm Dudzus. 10.07.1940, prawd. na partyjnym zebraniu w Monachium, ledwie ok. 17 km od KL Dachau, ujawnił „13 punktów”, które miały stać u podstaw polityki niemieckiej w niem. Reichsgau Wartheland. p.1 brzmiał „Nie ma Kościołów w pojęciu ogólnopaństwowym, lecz istnieją tylko związki religijne w sensie stowarzyszenia”, i Dudzus uzupełniał, że „Kościoły przestają być korporacją prawa publicznego”. W p.2 oznajmiał, że „Nie istnieją żadne stosunki z grupami poza niem. Reichsgau, ani też żadne powiązania natury prawnej, finansowej lub służbowej z Kościołem Rzeszy”. I wyjaśniał: „Kościoły niem. Reichsgau Wartheland mają być niezależne” i że „Związek Kościoła katolickiego z Watykanem będzie rozwiązany”. A w p.12 informował, że „Wszystkie zakłady religijne i stowarzyszenia zakonne podlegają rozwiązaniu, ponieważ są sprzeczne z niemieckim pojęciem obyczajności i z polityką narodowościową”. Owe postulaty były następnie krok po kroku wprowadzane w życie, czego kulminacją stało się rozporządzenie niem.„Verordnung des Reichsstatthalters im Wartheland über religiöse Vereinigungen und Religionsgesellschaften im Reichsgau Wartheland” (pl. „Rozporządzenie Namiestnika Rzeszy w Kraju Warty w sprawie stowarzyszeń religijnych i związków wyznaniowych w Reichsgau Wartheland”) z 13.09.1941. W § 1.1 oznajmiano „W niem. Reichsgau Wartheland […] [trzy Kościoły i] "Rzymskokatolicki Kościół Narodowości Niemieckiej w Kraju Warty" istnieją jako podmioty prawne prawa prywatnego. Zastępują one podmioty prawne Kościołów ewangelickich i rzymskokatolickich, które istniały 1 września 1939 r. na terenie Kraju Warty”. De facto oznaczało to delegalizację Kościoła rzymskokatolickiego, z datą wsteczną 01.09.1939, czyli datą niemieckiej inwazji na Polskę. Jednocześnie w § 6.1 sankcjonowano rasową politykę wobec wyznań religijnych: „[…] Niemiec może być członkiem związku wyznaniowego lub stowarzyszenia religijnego wyłącznie narodowości niemieckiej. Polacy nie mogą być członkami związku wyznaniowego lub stowarzyszenia religijnego narodowości niemieckiej”.
Nieprzypadkowo więc kilka dni później, 18.09.1941, niem. Schutzhaftlagerführer (pl. kierownik obozu), w skrócie niem. Lagerführer, zastępca niem. Lagerkommandant Piorkowskiego do spraw więźniów, SS‐Hauptsturmführer (od 30.01.1942 SS‐Sturmbannführer), Egon Zill, zebrał na apelu polskich duchownych — prawd. pochodzących z okupowanych obszarów Polski bezpośrednio włączonych do Rzeszy, głównie niem. Reichsgau Wartheland, niem. Provinz Oberschlesien (pl. Prowincja Górny Śląsk) oraz niem. Reichsgau Danzig–Westpreußen (pl. Okręg Rzeszy Gdańsk–Prusy Zachodnie) — i zaproponował im podpisanie niem. Deutsche Volksliste (pl. niemiecka lista narodowościowa), i.e. DVL, czyli de facto zrzeczenie się polskiej narodowości. „Nagrodą” miało być przeniesienie do baraku nr 26, w którym przetrzymywano niemieckich duchownych i gdzie znajdowała się kaplica, oraz utrzymanie „przywilejów”. Wszyscy odmówili — niektóre źródła podają, że dwóch podpisało, po czym wycofało swoją zgodę. Następnego dnia, 19.09.1941, barak nr 26 fizycznie oddzielono drutem i zakazano polskim duchownych doń wstępu, w tym do kaplicy; odebrano im brewiarze i przedmioty kultu religijnego, zabraniając odmawiania różańca, czynienia znaku krzyża, modlitw, czytania Biblii czy spowiedzi; nie tylko cofnięto przywileje żywnościowe, ale i drastycznie zmniejszono standardowe obozowe racje; i rozpoczęto zmuszanie ich do najcięższych prac fizycznych, e.g. na polach niem. Kräutergarten Dachau (pl. Ogród Ziołowy Dachau), zwanym niem. Plantage (pl. Plantacja), gdzie, jak podaje Wikipedia, Niemcy prowadzili doświadczenia nad stworzeniem „niemieckiej medycyny ludowej, odpowiadającej nacjonalistycznym i historyczno–naturalistycznym koncepcjom ideologii narodowo–socjalistycznej”. Ta sama Wikipedia, w oparciu o wspomnienia byłego więźnia, czeskiego historyka Stanisława Zámečníka, podaje, że „Warunki pracy były mordercze. Wybór terenu był wyjątkowo niekorzystny: wilgotna, ciężka gleba torfowa nie nadawała się do uprawy ziół. Trzeba ją było przewracać, osuszać i odkwaszać. W deszczową pogodę więźniowie grzęźli w błocie; latem stali w palącym słońcu, mozoląc się na ziemi twardej jak beton”. I dodaje „Teren można było zaorać dwoma końmi w ciągu kilku dni. Zamiast tego ziemię przekopywano ręcznie łopatami”. I cytuje Zámečníka: „Nikt nie zapomni, jak więźniowie wracali wieczorami do obozu. Za kolumną wyczerpanych, chwiejących się ludzi, zawsze stało dziesięć lub więcej taczek z trupami i umierającymi”.
Sytuację pogorszyło jeszcze zatłoczenie w „polskich” barakach nr 28 i 30 — 29.10.1941 do KL Dachau dotarł bowiem transport ok. 530 polskich kapłanów, wielu w podeszłym wieku, aresztowanych, po wspomnianym rozporządzeniu niem. Gauleitera Greisera, głównie w niem. Reichsgau Wartheland. Przeżyć KL Dachau miało ok. 80‐82 z nich. Pogorszenie sytuacji było również konsekwencją tajnego dekretu niem. Reichsführera‐SS Himmlera z 27.08.1941, w którym nakazywano, by niem. „sämtliche hetzerische Pfaffen… und ähnliches Gesindelgrundsätzlich auf längere Zeit einem Konzentrationslager zugeführt werden sollen” (pl. „wszyscy podżegający klechowie… i podobna hołota byli zasadniczo kierowani na dłuższy czas do obozu koncentracyjnego”), przypominając iż „obóz koncentracyjny Dachau został wyznaczony jako obóz zbiorczy dla wszystkich duchownych przebywających w niem. Schutzhaft (pl. areszt ochronny) lub mających dopiero tam trafić na terytorium Rzeszy, w tym na zaanektowanych i włączonych obszarach wschodnich”.
Polski Instytut Pamięci Narodowej IPN stwierdził, że „Zakaz wstępu do kaplicy i brak możliwości przystępowania do Komunii św. polscy księża odczuwali niezwykle boleśnie, tym bardziej że kapłani niemieccy, z obawy przed zamknięciem kaplicy, początkowo nie chcieli dostarczać im konsekrowanych Hostii. Budziło to wśród nich uzasadniony żal. Jednak wkrótce znaleźli się księża niemieccy i czescy, którzy zaczęli dzielić się z nimi Komunią św. Rozdzielano ją najczęściej rano, podczas ścielenia łóżek w barakach. Wielu księży nosiło też ukryte Cząstki Hostii do miejsc pracy i tam rozdzielało Je więźniom, którzy odczuwali potrzebę przyjmowania Chrystusa Eucharystycznego. Ksiądz Adam Kozłowiecki, późniejszy arcybiskup Lusaki, zanotował w swoich wspomnieniach: "Mam maleńkie pudełko z wazeliny, do którego dostaję 7 konsekrowanych Cząsteczek, a każda ma rozmiary najwyżej 7×5 mm. To pudełeczko noszę stale przy sobie, codziennie spożywam, w razie potrzeby udzielam innym"”.
Panował nieopisany głód, który nie pozwalał myśleć o niczym innym, jak tylko o jednym — w jaki sposób zdobyć kawałek chleba. Waga więźnia często nie przekraczała 40 kg. A w 1942 Niemcy głodowe racje jeszcze zmniejszyli. Jeden z byłych więźniów wspominał: „Głód trwający nie jeden dzień, jeden miesiąc, jeden rok, ale dwa — trzy — cztery i więcej lat. Z głodu niegojące się rany, dyzenteria, choroby serca i nerek, oddawanie moczu do 17 razy w jedną noc, nieugaszone pragnienie, napoje zaś zabijały […] Krew obracała się w wodę, stąd odma, puchlina wodna […] Kontrola niemieckiego lekarza — ze względu na złamaną rękę przebywałem na rewirze chorych. Lekarz poklepał mnie po nabrzmiałym brzuchu i rzekł: niem. "Gut für die Arbeit" (pl. "dobry do pracy"). Izbowy […] jednak oświadczył, że to nie otyłość, ale odma dochodząca do serca. Na dowód wziął długą igłę, przebił brzuch, a z otworu wytrysnęła ciecz na metr wysoko, opryskując otaczających. Bez tego zabiegu umarłbym za dzień, dwa”.
Wyłączenie de facto Polaków z grona rzymskokatolickiego duchowieństwa przez władze obozowe oznaczało też wzmożenie rygoru obozowego. Szczególnym wyrazem tego stał się „Krwawy Wielki Tydzień” z 1942, gdy po znalezieniu u jednego z polskich kapłanów kilkuset dolarów Niemcy nałożyli karę na wszystkich duchownych przetrzymywanych w barakach nr 28 i 30. Od 28.03.1942, i.e. w przeddzień Niedzieli Palmowej, do 06.04.1942, i.e. Poniedziałku Wielkanocnego, od 06:00 do 18:00, zmuszani byli do wycieńczających ćwiczeń gimnastycznych, wykonywanych wręcz w biegu, po placu apelowym pełnym błota i kałuż — w większość dni siąpił deszcz i wiał mroźny wiatr od niedalekich Alp. Opadających z sił bito, kopano i wdeptywano w błoto. W tym czasie specjalne komando — składające się z młodych policjantów luksemburskich, których uwięziono po odmowie posłuszeństwa niemieckim władzom okupacyjnym — demolowało baraki, wyrzucając wszystko w błoto, na ulicę obozową, a po zakończeniu „ćwiczeń” zmuszało skrajnie wyczerpanych do błyskawicznego doprowadzenia baraku „do porządku”. Wspomniany ks. Malak tak to opisał:
„— Dziesięć dni nieustannego sportu! — zapadła karna decyzja.
Dopiero w poniedziałek, 6 kwietnia, zwolniono nas z placu […] Licząc dziennie przeciętnie po 50 kilometrów marszu, i biegania, i skoków, i padania, i znowu biegania, przebyliśmy w ciągu tych dziesięciu dni około pół tysiąca kilometrów, czyli drogę późniejszych pieszych transportów ewakuacyjnych, podczas których padało mnóstwo więźniów. Z naszych szeregów padło w tych dniach nie mniej”. Prawd. dla zwiększenia efektu Niemcy w tym samym czasie nie reagowali, gdy niemieccy kapłani z baraku nr 26, organizowali potajemne, wewnętrzne „wykłady literackie”….
Ok. 1,500 polskich duchownych doprowadzono do stanu skrajnego wyczerpania. W rezultacie wielu uznanych zostało za niezdolnych do pracy i przeniesionych do baraku nr 29, zwanego niem. Invalidenblock (pl. barak inwalidów), skąd od końca 1941 wywożono więźniów w nieznanym kierunku, pod pretekstem przeniesienia do „sanatorium”. Szybko stało się jasne, że wywożono ich na śmierć. Wprawdzie pierwszym kapłanem w takim niem. Invalidentransport (pl. transport inwalidów) był w 01.1942 kapłan niemiecki, ale zdecydowaną większość ofiar wśród duchowieństwa, i.e. ok. 92.5%, stanowili Polacy. Od 05.1942 — czyli ledwie miesiąc po „Krwawym Wielkim Tygodniu” — setki polskich kapłanów, w ramach kontynuacji ludobójczego programu niem. «Aktion T4», zwanego niem. «Aktion 14 f 13» (pl. „Akcja 14 f 13”), wywożonych było do niem. Tötungsanstalt (pl. Centrum Zabijania/Eutanazyjne) TA Hartheim, i tam mordowanych w komorze gazowej.
Rok 1942 był najbardziej tragicznym rokiem w historii KL Dachau. W tle aliści niesłychanego okrucieństwa i zbrodni — Niemcy zamordowali wówczas ok. 656 polskich duchownych — miała miejsce seria wydarzeń na najwyższych szczeblach władzy niemieckiej, które doprowadziły do niespodziewanych zmian. Po pierwsze wszechwładny niem. Lagerkommandant Alex Piorkowski został, na przełomie 08‐09.1942, odwołany z funkcji z powodu „nadużyć korupcyjnych” — wspomniany niem. Lagerführer Egon Zill został przeniesiony już w 12.1941. Co jednak istotniejsze — w związku ze skalą działań wojennych na wschodzie, rozpoczętych 22.06.1941 niemieckim atakiem na uprzedniego sojusznika, Rosjan — Reichsführer‐SS, Heinrich Himmler, powołał 31.01.1942 do życia niem. SS‐Wirtschafts‐ und Verwaltungshauptamt (pl. Główny Urząd Gospodarki i Administracji SS), i.e. SS‐WVHA, którego szefem został SS‐Obergruppenführer Oswald Pohl. SS‐WVHA bezpośrednio podlegały e.g. niem. die Konzentrationslager (pl. obozy koncentracyjne) i niem. die Vernichtungslager (pl. obozy zagłady), w tym KL Dachau, od 03.1942 zarządzane przez jego niem. Amtsgruppe D (pl. Grupa Urzędów D), w skład której wchodził niem. Inspektion der Konzentrationslager (pl. Inspektorat do spraw obozów koncentracyjnych). Jak podaje anglojęzyczna Wikipedia „W 1942 głównym zadaniem WVHA było zwiększenie udziału SS w wysiłku wojennym, poprzez wykorzystanie pracy przymusowej w produkcji zbrojeniowej oraz przy projektach budowlanych. Wykorzystywanie pracy niewolniczej w obozach stanowiło element dążeń do maksymalizacji korzyści gospodarczych”.
I ówże Oswald Pohl, 30.04.1942, wydał rozkaz wszystkim komendantom niem. die Konzentrationslager: „Wyłączną odpowiedzialność za wykorzystanie dostępnej siły roboczej ponosi komendant obozu. Wykorzystanie to musi — w pełnym tego słowa znaczeniu — prowadzić do całkowitego wyczerpania sił [więźnia], tak aby osiągnąć jak najwyższą wydajność […] Czas pracy nie podlega żadnym ograniczeniom […] Wszelkie okoliczności mogące skutkować skróceniem czasu pracy (e.g. posiłki, apele) należy zatem ograniczyć do niezbędnego minimum, którego nie da się już bardziej zredukować”. Wyłączeni z tego rozkazu byli aliści duchowni przetrzymywani w baraku nr 26, bowiem ledwie 9 dni wcześniej, 21.04.1942, szef niem. Amtsgruppe D, SS‐Brigadeführer Richard Glücks, bezpośrednio podległy Oswaldowi Pohlowi, rozesłał okólnik, w którym oznajmiał, iż „Reichsführer‐SS i Szef Niemieckiej Policji nakazał, aby polscy i litewscy niem. Pfaffen (pl. klechowie) pracowali porządnie, co oznacza, że mogą być kierowani do wszystkich rodzajów prac. Niemieccy, holenderscy, norwescy duchowni, etc., mają być jednak, tak jak dotychczas, zatrudniani wyłącznie w ogrodach ziół leczniczych”. Ergo, stosując współczesne pojęcia, nastąpiły dwie zasadnicze zmiany w podejściu Niemców do niewolniczej pracy przymusowej więźniów. Primo: niewolnicy nadal mieli podlegać eksterminacji przez pracę, ale miano stosować ang. "maintenance", w znaczeniu ponoszenia minimalnych kosztów eksploatacji zasobów ludzkich — w przeciwieństwie do uśmiercania przez pracę bez ponoszenia jakichkolwiek kosztów utrzymania przy życiu. Secundo: wykonywana praca miała mieć sens z punktu widzenia niemieckich narodowo–socjalistycznych celów.
Paradoksalnie owe zbrodnicze rozkazy uratowały życie wielu polskim duchownym — acz niem. die Invalidentransport do TA Hartheim trwały jeszcze do 12.1942 (niemieccy duchowni zostali wyłączeni z niem. Invalidenblock już 13.08.1942, po proteście jednej z rodzin skazańca); acz w 07.1942 „wybitny” niemiecki naukowiec, pracownik renomowanego niem. Robert Koch‐Institut (pl. Instytut im. Roberta Kocha), i profesor, a jakże!, jeszcze bardziej renomowanego niem. Friedrich–Wilhelms–Universität (pl. Uniwersytet im. Fryderyka Wilhelma) w Berlinie, dziś niem. Humboldt–Universität (pl. Uniwersytet Humboldtów), Claus Karl Schilling, rozpoczął w KL Dachau eksperymenty medyczne z malarią, wykorzystując e.g. 120 polskich duchownych jako „króliki doświadczalne”. Były więzień, ks. Henryk Malak, tak to ujął we wspomnieniach: „Zaczyna […] wiać w obozie inny wiatr. Niewiele z tego rozumiemy, ale wiemy na pewno, że […] angażowania do uprzywilejowanych robót mogą nas uratować przed zagładą. Każdy z nas, byle miał dwa warunki: jeszcze dość sił fizycznych i pojęcie o jakimś zawodzie, ma teraz możność dostania się do możliwej komendy, gdzie i dach jest nad głową, i przysługuje dodatek żywności, i gdzie praca nie jest jedynie bezmyślnym ganianiem, nastawionym na udręczenie. Coraz to inny powraca do bloku z podnieceniem na twarzy i nowiną na ustach:
— Mam komendę!”.
Tam zginął.
Według aktu zgonu, wystawionego w KL Dachau, „uczciwi” inaczej niemieccy „lekarze” i formaliści — a zarazem niezrównani bajkopisarze — zanotowali, iż przyczyną śmierci było niem. „Versagen von Herz und Kreislauf, bei offener Lungentuberkulose” (pl. „Niewydolność serca i układu krążenia, przy otwartej gruźlicy płuc”).
numery obozowe
22608Kliknij by wyświetlić stronę źródłową (KL DachauKliknij by przejść do opisu), 20948 (KL SachsenhausenKliknij by przejść do opisu)
przyczyna śmierci
eksterminacja: wycieńczenie i głód
sprawstwo
Niemcy
miejsca i wydarzenia
KL DachauKliknij by przejść do opisu, KL SachsenhausenKliknij by przejść do opisu, KL StutthofKliknij by przejść do opisu, VSH GraudenzKliknij by przejść do opisu, VSH OboryKliknij by przejść do opisu, VSH RypinKliknij by przejść do opisu, «Intelligenzaktion»Kliknij by przejść do opisu, Reichsgau Danzig‐WestpreußenKliknij by przejść do opisu, Ribbentrop‐MołotowKliknij by przejść do opisu, Encykliki Piusa XIKliknij by przejść do opisu, Towarzystwa Tomasza ZanaKliknij by przejść do opisu, Filomaci PomorscyKliknij by przejść do opisu
data i miejsce
urodzenia
09.04.1898Skan aktu urodzenia na:
metryki.genbaza.pl
[dostęp: 2025.09.19]
Kiedrowicedziś: gm. Lipnica, pow. Bytów, woj. pomorskie, Polska
więcej na
pl.wikipedia.org
[dostęp: 2022.01.28]
rodzice
WYSZEK-BORZYSZKOWSKI Jan
🞲 08.04.1860, Kiedrowicedziś: gm. Lipnica, pow. Bytów, woj. pomorskie, Polska
więcej na
pl.wikipedia.org
[dostęp: 2022.01.28] — 🕆 24.02.1920, Borzyszkowydziś: gm. Lipnica, pow. Bytów, woj. pomorskie, Polska
więcej na
pl.wikipedia.org
[dostęp: 2022.01.10]
KRYSZKIEWICZ Cecylia
🞲 22.11.1869, Zalesiedziś: gm. Brusy, pow. Chojnice, woj. pomorskie, Polska
więcej na
pl.wikipedia.org
[dostęp: 2025.11.05] — 🕆 26.02.1950, Borzyszkowydziś: gm. Lipnica, pow. Bytów, woj. pomorskie, Polska
więcej na
pl.wikipedia.org
[dostęp: 2022.01.10]
prezbiterat (święcenia)
ordynacja
17.06.1923
Pelplindziś: gm. Pelplin, pow. Tczew, woj. pomorskie, Polska
więcej na
pl.wikipedia.org
[dostęp: 2020.07.31]
kaplica RK pw. św. Barbarywięcej na
pl.wikipedia.org
[dostęp: 2021.12.19] (w Seminarium Duchownym)
szczegóły posługi
1939
proboszcz — Kurzętnikdziś: gm. Kurzętnik, pow. Nowe Miasto Lubawskie, woj. warmińsko‐mazurskie, Polska
więcej na
pl.wikipedia.org
[dostęp: 2020.07.31] ⋄ parafia RK pw. św. Marii Magdaleny ⋄ dekanat_RK Nowe Miasto Lubawskiedziś: gm. Nowe Miasto Lubawskie miasto, pow. Nowe Miasto Lubawskie, woj. warmińsko‐mazurskie, Polska
więcej na
pl.wikipedia.org
[dostęp: 2020.07.31]
1934 – 1939
kuratus/rektor/ekspozyt — Osieczekdziś: gm. Książki, pow. Wąbrzeźno, woj. kujawsko‐pomorskie, Polska
więcej na
pl.wikipedia.org
[dostęp: 2021.09.02] ⋄ kościół RK pw. św. Katarzyny Aleksandryjskiej Panny i Męczennicy ⋄ Nieżywięćdziś: gm. Bobrowo, pow. Brodnica, woj. kujawsko‐pomorskie, Polska
więcej na
pl.wikipedia.org
[dostęp: 2021.09.02], parafia RK pw. św. Jana Chrzciciela ⋄ dekanat_RK Brodnicadziś: gm. Brodnica miasto, pow. Brodnica, woj. kujawsko‐pomorskie, Polska
więcej na
pl.wikipedia.org
[dostęp: 2020.07.31] — proboszcz tytularny
1926 – 1934
wikariusz — Chojnicedziś: gm. Chojnice miasto, pow. Chojnice, woj. pomorskie, Polska
więcej na
pl.wikipedia.org
[dostęp: 2020.07.31] ⋄ parafia RK pw. Ścięcia św. Jana Chrzciciela ⋄ dekanat_RK Chojnicedziś: gm. Chojnice miasto, pow. Chojnice, woj. pomorskie, Polska
więcej na
pl.wikipedia.org
[dostęp: 2020.07.31]
1925 – 1926
wikariusz — Wabczdziś: gm. Stolno, pow. Chełmno, woj. kujawsko‐pomorskie, Polska
więcej na
pl.wikipedia.org
[dostęp: 2021.12.19] ⋄ parafia RK pw. św. Bartłomieja Apostoła ⋄ dekanat_RK Chełmnodziś: gm. Chełmno miasto, pow. Chełmno, woj. kujawsko‐pomorskie, Polska
więcej na
pl.wikipedia.org
[dostęp: 2020.07.31]
1923 – 1925
wikariusz — Czerskdziś: gm. Czersk, pow. Chojnice, woj. pomorskie, Polska
więcej na
pl.wikipedia.org
[dostęp: 2020.07.31] ⋄ parafia RK pw. św. Marii Magdaleny ⋄ dekanat_RK Tucholadziś: gm. Tuchola, pow. Tuchola, woj. kujawsko‐pomorskie, Polska
więcej na
pl.wikipedia.org
[dostęp: 2021.12.19]
1919 – 1923
student — Pelplindziś: gm. Pelplin, pow. Tczew, woj. pomorskie, Polska
więcej na
pl.wikipedia.org
[dostęp: 2020.07.31] ⋄ filozofia i teologia, Seminarium Duchowne
do 1919
uczeń — Chełmnodziś: gm. Chełmno miasto, pow. Chełmno, woj. kujawsko‐pomorskie, Polska
więcej na
pl.wikipedia.org
[dostęp: 2020.07.31] ⋄ niem. Königliche Katholische Gymnasium (pl. Katolickie Gimnazjum Królewskie) — nauka uwieńczona egzaminem dojrzałości (matura)
1917 – 1918
uczeń — Chojnicedziś: gm. Chojnice miasto, pow. Chojnice, woj. pomorskie, Polska
więcej na
pl.wikipedia.org
[dostęp: 2020.07.31] ⋄ niem. Königliche Katholische Gymnasium (pl. Katolickie Gimnazjum Królewskie)
1910 – 1916
uczeń — Pelplindziś: gm. Pelplin, pow. Tczew, woj. pomorskie, Polska
więcej na
pl.wikipedia.org
[dostęp: 2020.07.31] ⋄ progimnazjum „Collegium Marianum”
1905 – 1910
uczeń — Kiedrowicedziś: gm. Lipnica, pow. Bytów, woj. pomorskie, Polska
więcej na
pl.wikipedia.org
[dostęp: 2022.01.28] ⋄ szkoła powszechna
inni związani
szczegółami śmierci
BATKOKliknij by wyświetlić biogram Aleksander, BUSZTAKliknij by wyświetlić biogram Antoni (o. Szymon), FLACZYŃSKIKliknij by wyświetlić biogram Franciszek, GAJEWSKIKliknij by wyświetlić biogram Władysław, GOGOLEWSKIKliknij by wyświetlić biogram Stanisław, GRABOWSKIKliknij by wyświetlić biogram Zygmunt, HINZKliknij by wyświetlić biogram Tadeusz, JARANOWSKIKliknij by wyświetlić biogram Konstanty Stanisław, KACZOROWSKIKliknij by wyświetlić biogram Michał, MAKOWSKIKliknij by wyświetlić biogram Paweł (o. Brunon), MALINOWSKIKliknij by wyświetlić biogram Konstanty Piotr, MATEUSZCZYKKliknij by wyświetlić biogram Teodor, NOWAKKliknij by wyświetlić biogram Stanisław Zenon, OSTROWSKIKliknij by wyświetlić biogram Franciszek Ksawery, PĘDZICHKliknij by wyświetlić biogram Bolesław, PRABUCKIKliknij by wyświetlić biogram Bolesław Roch, PRYBAKliknij by wyświetlić biogram Leon Szymon, RADTKEKliknij by wyświetlić biogram Stefan Bolesław, SŁAWIŃSKIKliknij by wyświetlić biogram Stanisław, WALCZAKKliknij by wyświetlić biogram Maria (s. Teodozja), WILAMOWSKIKliknij by wyświetlić biogram Aleksander, ŻUCHOWSKIKliknij by wyświetlić biogram Wacław, BIELEŃKliknij by wyświetlić biogram Antoni, BOJUŁKAKliknij by wyświetlić biogram Bronisław Franciszek, BROCKIKliknij by wyświetlić biogram Antoni, CZUBEKKliknij by wyświetlić biogram Józef, GASIŃSKIKliknij by wyświetlić biogram Ludwik, GOŁĘBIEWSKIKliknij by wyświetlić biogram Józef Wawrzyniec, GREGORKIEWICZKliknij by wyświetlić biogram Leon, KĘDZIERSKIKliknij by wyświetlić biogram Franciszek, KLUNDERKliknij by wyświetlić biogram Jan, KOPAŃSKIKliknij by wyświetlić biogram Konrad, KOWNACKIKliknij by wyświetlić biogram Marcin Stanisław, ŁĘGOWSKIKliknij by wyświetlić biogram Władysław Leonard, ŁUBIEŃSKIKliknij by wyświetlić biogram Jan Bolesław, MAŃKOWSKIKliknij by wyświetlić biogram Alfons, MARTENKAKliknij by wyświetlić biogram Jan, MIĘTKIKliknij by wyświetlić biogram Antoni, NAGÓRSKIKliknij by wyświetlić biogram Edmund Marian, NIKLASKliknij by wyświetlić biogram Stanisław, ODYAKliknij by wyświetlić biogram Józef Florian, ODYAKliknij by wyświetlić biogram Łucjan Józef, OLSZEWSKIKliknij by wyświetlić biogram Edward, OSSOWSKIKliknij by wyświetlić biogram Jan Antoni, PARTYKAKliknij by wyświetlić biogram Bolesław, PASTWAKliknij by wyświetlić biogram Antoni, PTACHKliknij by wyświetlić biogram Alojzy Paweł, ROGALSKIKliknij by wyświetlić biogram Jan, SADOWSKIKliknij by wyświetlić biogram Anastazy, SOBISZKliknij by wyświetlić biogram Antoni, SOWIŃSKIKliknij by wyświetlić biogram Emil Bronisław, STELLAKliknij by wyświetlić biogram Józef, TUSZYŃSKIKliknij by wyświetlić biogram Józef, WILCZEWSKIKliknij by wyświetlić biogram Franciszek Józef, WOLSKIKliknij by wyświetlić biogram Wacław, ZIELIŃSKIKliknij by wyświetlić biogram Paweł Mikołaj
miejsca i wydarzenia
opisy
KL Dachau: KL Dachau w niemieckiej Bawarii, założony w 1933, stał się głównym niemieckim niem. Konzentrationslager (pl. obóz koncentracyjny) KL dla księży katolickich w czasie II wojny światowej: 09.11.1940 Reichsführer‐SS Heinrich Himmler, szef SS, Gestapo i niemieckiej policji, w wyniku interwencji Watykanu, podjął decyzję o przeniesieniu wszystkich duchownych przetrzymywanych w różnych obozach koncentracyjnych do obozu KL Dachau. Pierwsze większe transporty miały miejsce 08.12.1940. W KL Dachau Niemcy więzili ok. 3,000 kapłanów, w tym ok. 1,800 polskich. Kapłanów zmuszano do niewolniczej pracy na tzw. „Plantagach” — niem. „Die Plantage”, największym w Europie, zarządzanym przez ludobójcze SS ogrodzie ziołowym, składającym się z wielu szklarni, budynków laboratoryjnych i ziemi ornej, gdzie prowadzono eksperymenty z noymi lekami naturalnymi — przez wiele godzin, bez przerw, bez ochronnych ubrań, bez pożywienia. Pracowali przy budowach, m.in. krematorium. W barakach więziennych panował głód, szczególnie w latach 1941‐1942, zimą przejmujące zimno a latem nieznośny upał. Więźniowie zapadali na choroby, w szczególności gruźlicę. Na wielu przeprowadzano zbrodnicze „eksperymenty medyczne” — w 11.1942 ok. 20 kapłanów otrzymało zastrzyki z flegmony; od 07.1920 do 05.1944 ok. 120 poddanych zostało eksperymentom malarycznym. Ponad 750 polskich duchownych zostało przez Niemców zamordowanych, w tym wielu zagazowanych w ośrodku eutanacyjnym TA Hartheim, zorganizowanym w Schloß Hartheim w Austrii. System obozów KL Dachau w szczytowym momencie miał ok. 100 podobozów niewolniczej pracy przymusowej — w południowych Niemczech i Austrii. Udokumentowanych zostało ok. 32,000 przypadków śmierci w obozie, tysiące zginęło bez śladu. W momencie oswobodzenia 29.04.1945 przez wojska USA ok. 10,000 na 30,000 więźniów było chorych… (więcej na: www.kz-gedenkstaette-dachau.deKliknij by spróbować wyświetlić stronę
[dostęp: 2013.08.10], pl.wikipedia.orgKliknij by spróbować wyświetlić stronę
[dostęp: 2016.05.30])
KL Sachsenhausen: Przez niem. Konzentrationslager (pl. obóz koncentracyjny) KL Sachsenhausen, założony na terenach byłej wioski olimpijskiej w 07.1936, przeszły w 1940 setki polskich kapłanów. Zanim zostali przetransportowani to obozu koncentracyjnego KL Dachau, część z nich zginęła w KL Sachsenhausen. W obozie dokonywano zbrodniczych eksperymentów medycznych na więźniach. W latach 1942‐1944 ok. 140 więźniów pracowało nad fałszowaniem funtów brytyjskich, paszportów, wiz, pieczęci i innych dokumentów. Także i innych więźniów wykorzystywano do pracy niewolniczej, m.in. w zakładach lotniczych firmy Heinkel, w fabrykach firm AEG i Siemens. Przeciętnie w obozie przebywało ok. 50,000 więźniów. Razem przez KL Sachsenhausen i jego filie przeszło ponad 200,000, z których zginęły dziesiątki tysięcy. Tuż przed nadejściem Rosjan dokonano masowej ewakuacji obozu i jego filii (razem ok. 80,000 więźniów) na zachód — w tzw. „marszach śmierci” do innych obozów, m.in. do KL Mauthausen‐Gusen oraz KL Bergen‐Belsen. Obóz funkcjonował do 22.04.1945. Po zakończeniu działań wojennych Rosjanie zorganizowali tam tajny obóz dla jeńców niemieckich i „podejrzanych” żołnierzy rosyjskich. (więcej na: www.stiftung-bg.deKliknij by spróbować wyświetlić stronę
[dostęp: 2013.08.10])
KL Stutthof: W niemieckim niem. Konzentrationslager (pl. obóz koncentracyjny) KL Stutthof (ówcześnie na terenie Wschodnich Prus należących do Niemiec, dziś: wieś Sztutowo), którego budowę rozpoczęto 02.09.1939, w dzień po niemieckim ataku na Polskę i rozpoczęciu II wojny światowej, Niemcy przetrzymywali razem ok. 110,000‐127,000 osób pochodzących z 28 krajów, w tym 49,000 kobiet i dzieci. Zamordowali ok. 65,000 osób. W dniach 25.01‐27.04. 1945, wobec nacierającej armii rosyjskiej, Niemcy przeprowadzili ewakuację obozu. 09.05.1945, gdy na teren obozu wtargnęli żołnierze rosyjskim, było w nim tylko 100 więźniów. W początkowym okresie (1939‐1940) w KL Stutthof przetrzymywano księży z obszaru Pomorza, by później wysłać ich do obozu koncentracyjnego KL Dachau. Część została zamordowana już w KL Stutthof lub okolicy (na przykład w lesie Stegna). Także w późniejszym czasie wśród więźniów pojawiali się duchowni. (więcej na: www.stutthof.plKliknij by spróbować wyświetlić stronę
[dostęp: 2012.11.23], pl.wikipedia.orgKliknij by spróbować wyświetlić stronę
[dostęp: 2013.07.06])
VSH Graudenz: W ramach «Intelligenzaktion» — akcji eksterminacji polskiej inteligencji na Pomorzu — Niemcy początkowo w 09.1939 przetrzymywali więźniów w więzieniu sądowym w Grudziądzu. Po jego przepełnieniu ludobójcza niemiecka paramilitarna organizacja Volksdeutscher Selbstschutz — decyzję o utworzeniu Selbstschutzu na ziemiach polskich zajętych przez wojska niemieckie podjęto w Berlinie 08‐10.09.1939 na konferencji pod kierownictwem Reichsführera‐SS Heinricha Himmlera (rozkaz powołaniowy z 20.09.1939), a powstające chaotycznie oddziały zostały bezpośrednio podporządkowane oficerom ludobójczej organizacji SS — zorganizowała niem. Volksdeutscher Selbstschutzhaft (pl. areszt Volksdeutscher Selbstschutz) VSH w budynku tzw. Internatu Kresowego przy ul. Chopina (w którym przed niemiecką inwazją, 31.03. 1937, mieszkało 97 chłopców). Przeszło przezeń ok. 4,000‐5,000 Polaków, w tym ok. 150 księży i ok. 100 nauczycieli i uczniów miejscowego seminarium nauczycielskiego. Większość zamordowano w pobliskich lasach (Księże Góry, Mniszek‐Grupa), część przewieziono następnie do obozów koncentracyjnych, a 200 chłopców — mieszkańców internatu — po pewnym czasie wywieziono na roboty przymusowe do Niemiec. Oczywiście zgodnie z „niemieckim prawem” — w obozie działał doraźny sąd kapturowy Volksdeutscher Selbstschutz, który „wydawał wyroki” decydując o losie więzionych Polaków. (więcej na: pl.wikipedia.orgKliknij by spróbować wyświetlić stronę
[dostęp: 2013.01.13])
VSH Obory: Niemiecki niem. Volksdeutscher Selbstschutzhaft (pl. areszt Volksdeutscher Selbstschutz) VSH dla duchowieństwa ziemi dobrzyńskiej (w diecezji płockiej) oraz sąsiadujących parafii diecezji chełmińskiej, założony 30.10.1939 przez członków ludobójczej paramilitarnej formacji niem. Volksdeutscher Selbstschutz — decyzję o utworzeniu Selbstschutzu na ziemiach polskich zajętych przez wojska niemieckie podjęto w Berlinie 08‐10.09.1939 na konferencji pod kierownictwem Reichsführera‐SS Heinricha Himmlera (rozkaz powołaniowy z 20.09.1939), a powstające chaotycznie oddziały zostały bezpośrednio podporządkowane oficerom ludobójczej organizacji SS — i agentów niem. Geheime Staatspolizei (pl. Tajna Policja Państwowa), i.e. Gestapo, w klasztorze oo. Karmelitów OCarm we wsi Obory ok. 18 km od Golubia Dobrzynia. Do 22.02.1940 więziono tam — w niezwykle trudnych warunkach, w środku bardzo ciężkiej zimy, bez ogrzewania i wierzchnich ubrań, na niezmienianej słomie w zimnych celach, bez zapewnionego pożywienia (swoją żywnością dzielili się z nimi okoliczni mieszkańcy), zmuszani do wykonywania niewolniczych prac przymusowych — 52 kapłanów katolickich i 3 siostry zakonne. Prawie wszystkich (dwóch, na skutek donosów lokalnej niemieckiej społeczności, wywieziono z obozu zamordowano w publicznych, masowych egzekucjach Polaków) wywieziono do obozów koncentracyjnych: początkowo KL Stutthof i KL Sachsenhausen. Większość z nich poniosła tam męczeńską śmierć. (więcej na: pl.wikipedia.orgKliknij by spróbować wyświetlić stronę
[dostęp: 2013.08.17], www.obory.com.plKliknij by spróbować wyświetlić stronę
[dostęp: 2012.12.28])
VSH Rypin: Niemiecki niem. Volksdeutscher Selbstschutzhaft (pl. areszt Volksdeutscher Selbstschutz) VSH dla mieszkańców Ziemi Dobrzyńskiej, założony w 09/10.1939 przez Niemców, członków ludobójczej paramilitarnej formacji niem. Volksdeutscher Selbstschutz — decyzję o utworzeniu Selbstschutzu na ziemiach polskich zajętych przez wojska niemieckie podjęto w Berlinie 08‐10.09.1939 na konferencji pod kierownictwem Reichsführera‐SS Heinricha Himmlera (rozkaz powołaniowy z 20.09.1939), a powstające chaotycznie oddziały zostały bezpośrednio podporządkowane oficerom ludobójczej organizacji SS. Rypin Niemcy zajęli 07.09.1939. W oparciu o niemiecką mniejszość regionu — wcielonego już w 10.1939 bezpośrednio do Niemiec jako niem. Regierungsbezirk Marienwerder (pl. rejencja kwidzyńska) nowej prowincji niem. Reichsgau Danzig–Westpreußen (pl. Okręg Rzeszy Gdańsk–Prusy Zachodnie) — struktury VS zorganizował przybyły z najeźdźcami oficer SS. Areszt założono w siedzibie przejętego komisariatu polskiej Policji Państwowej w Rypinie, który jednocześnie stał się placówką niem. Geheime Staatspolizei (pl. Tajna Policja Państwowa), czyli Gestapo. Przetrzymywano i torturowano w nim ok. 1,100‐2,000 Polaków (samemu budynkowi nadano nazwę „Dom Kaźni”). Wśród aresztowanych było ok. 96 polskich nauczycieli i pracowników szkolnictwa (wezwano ich do budynku rypińskiego starostwa celem „udziału w konferencji oświatowej”, po czym wszystkich zatrzymano), ziemianie, urzędnicy, prawnicy, lekarze, studenci, członkowie organizacji krzewiących polskość, chłopi i robotnicy cieszący się autorytetem w swych środowiskach, uczniowie szkół średnich, a także co najmniej 18 księży katolickich. Więźniów szczuto psami, wbijano im gwoździe w plecy, zalewano usta gipsem, rozbijano główki małych dzieci o ściany, gwałcono aresztowane kobiety. Mordowano kobiety w ciąży. Ofiarom wyrywano złote zęby (czynił to wspierający Niemców lokalny Ukrainiec). Większość — w ramach «Intelligenzaktion», czyli eksterminacji polskiej inteligencji i warstw przywódczych — zamordowano na terenie aresztu, w Rypinie albo w pobliskich lasach skrwileńskich i rusinowskich. (więcej na: pl.wikipedia.orgKliknij by spróbować wyświetlić stronę
[dostęp: 2013.08.17])
«Intelligenzaktion»: niem. «Intelligenzaktion» (pl. „Akcja Inteligencja”) — niemiecki program eksterminacji polskiej elity, głównie inteligencji oraz warstw przywódczych, przeprowadzony od początku okupacji w 09.1939 do 04.1940, głównie na terenach przyłączonych bezpośrednio do Niemiec, ale także na terenie tzw. niem. Generalgouvernement (pl. Generalne Gubernatorstwo), gdzie nosił miano «AB‐aktion». W pierwszej fazie, tuż po rozpoczęciu okupacji niemieckiej, w trakcie przeprowadzania operacji wojskowych przez niem. Wehrmacht (pl. Siły Zbrojne) i podążające za nim ludobójcze jednostki niem. Einsatzgruppen (pl. Grupy Operacyjne) niemieckiej niem. Sicherheitspolizei (pl. Policja Bezpieczeństwa), i.e. SiPo, i niem. Sicherheitsdienst des Reichsführers SS (pl. Służba Bezpieczeństwa Reichsführera SS), i.e. SD, organizowane przez niem. Reichssicherheitshauptamt (pl. Główny Urząd Bezpieczeństwa Rzeszy), i.e. RSHA, realizowany pod nazwą niem. Unternehmen „Tannenberg” (pl. „Operacja Tannenberg”) — w oparciu o opracowane przez jednostkę Zentralstelle II/P (Polen) niemieckiego RSHA tzw. niem. Sonderfahndungsliste (pl. Specjalne listy poszukiwanych), i.e. listy proskrypcyjne Polaków, uznawanych za szczególnie niebezpiecznych dla III Rzeszy. Później realizowany przez cywilne niemieckie władze okupacyjne oraz jednostki ludobójczej niem. Volksdeutscher Selbstschutz (pl. Samoobrona etnicznych Niemców), którego członkami byli niem. Volksdeutsche (pl. etniczni Niemcy), i.e. przedstawiciele mniejszości niemieckiej w Polsce. Wedle rozmaitych źródeł owe listy na początku 09.1939 mogły zawierać dane 61,000‐88,000 „niebezpiecznych” Polaków — acz danych tych nie daje się potwierdzić. Razem w trakcie tego ludobójstwa planowo i metodycznie zamordowano ok. 50,000 nauczycieli, katolickich kapłanów, przedstawicieli ziemiaństwa, wolnych zawodów, działaczy społecznych i politycznych oraz emerytowanych wojskowych. Kolejnych 50,000 zesłano do obozów koncentracyjnych, gdzie przeżył tylko znikomy procent. (więcej na: pl.wikipedia.orgKliknij by spróbować wyświetlić stronę
[dostęp: 2014.10.04])
Reichsgau Danzig‐Westpreußen: Po polskiej klęsce w kampanii 09.1939, będącej rezultatem paktu Ribbentrop‐Mołotow i stanowiącej pierwszy etap II wojny światowej, i rozpoczęciu w części Polski okupacji niemieckiej (w drugiej, wschodniej części Polski rozpoczęła się okupacja rosyjska), Niemcy podzielili okupowane polskie terytorium na pięć głównych obszarów (i kilka mniejszych). Największy przekształcili w niem. Generalgouvernement (pl. Generalne Gubernatorstwo), przeznaczone wyłącznie dla Polaków i Żydów i stanowiące część tzw. niem. Großdeutschland (pl. Wielkie Niemcy). Dwa przyłączyli do już istniejących niemieckich prowincji. Z dwóch utworzyli odrębne nowe prowincje. Jednym z nich było Pomorze Nadwiślańskie, już 08.10.1939, dekretem przywódcy niemieckiego Adolfa Hitlera wcielone do Niemiec (formalnie zaczął obowiązywać 26.10.1939), a 02.11.1939 przekształcone w prowincję niem. Reichsgau Danzig‐Westpreußen (pl. Okręg Rzeszy Gdańsk‐Prusy Zachodnie), w której obowiązywać miało prawo państwa niemieckiego. Główną osią polityki nowej prowincji, której obszar Niemcy uznali za niem. „Ursprünglich Deutsche” (pl. „rdzennie niemieckie”), mimo iż ok. 85% jej mieszkańców stanowili Polacy, było niem. „Entpolonisierung” (pl. „odpolszczenie”), czyli przymusowa germanizacja. Ok. 60,000 Polaków zamordowano w 1939‐1940, w ramach niem. „Intelligenzaktion”, i.e. eksterminacji polskiej inteligencji i warstw przywódczych, w ok. 432 miejscach skrytobójczych mordów — w tym ok. 220 polskich kapłanów katolickich. Drugie tyle zesłano do niemieckich obozów koncentracyjnych, skąd wróciło niewielu (aresztowano ponad 300 kapłanów, z których w obozach koncentracyjnych zginęło ok. 130). Wysiedlono ok. 124,000‐170,000, przy czym ok. 90,000 do niem. Generalgouvernement. Masowo zmuszano Polaków do podpisywania niemieckiej listy narodowościowej niem. Deutsche Volksliste (pl. folkslista) DVL. Dzieci polskie mogły się uczyć tylko po niemiecku. Zakazano używania języka polskiego podczas katolickich Mszy św., a także podczas spowiedzi. Konfiskowane polskie majątki ziemskie. By jeszcze bardziej ograniczyć liczbę ludności polskiej wysyłano Polaków na roboty przymusowe w głąb Niemiec. Pozostałych Polaków traktowano jako nisko wykwalifikowaną siłę roboczą, izolowano od Niemców i ściśle kontrolowano — legalnie spotykać mogli się najwyżej we trzech lub we troje, nawet we własnych mieszkaniach. Wielu wcielono do niemieckiej armii Wehrmacht. Po zakończeniu działań zbrojnych II wojny światowej nadzorca tej prowincji, niem. Reichsstatthalter (pl. Namiestnik Rzeszy) i niem. Gauleiter (pl. naczelnik okręgu) niemieckiej partii narodowo–socjalistycznej, Albert Maria Forster, został stracony. (więcej na: pl.wikipedia.orgKliknij by spróbować wyświetlić stronę
[dostęp: 2024.06.24])
Ribbentrop‐Mołotow: Ludobójczy rosyjsko‐niemiecki pakt przyjaźni między przywódcą rosyjskim Józefem Stalinem i niemieckim Adolfem Hitlerem, podpisany 23.08.1939 w Moskwie przez ministrów spraw zagranicznych Rosji — Wiaczesława Mołotowa — i Niemiec — Joachima von Ribbentropa — który sankcjonował i był bezpośrednią przyczyną niemieckiego i rosyjskiego najazdu na Polskę i rozpoczęcia II wojny światowej w 09.1939. W sensie politycznym pakt był próbą przywrócenia status quo ante sprzed 1914, z jednym wyjątkiem, a mianowicie „handlową” wymianą tzw. „Królestwa Polskiego”, wchodzącego w 1914 w skład Imperium Rosyjskiego, na Galicję Wschodnią (dzisiejszą zachodnią Ukrainę), w 1914 należącą do Imperium Austro‐Węgierskiego. Galicję, ze Lwowem, mieli przejąć Rosjanie, „Królestwo Polskie” — pod nazwą Generalnego Gubernatorstwa — Niemcy. Wybuchła w rezultacie „wojna była jedną z największych w historii klęsk i dramatów ludzkości, bo dwie ateistyczne i antychrześcijańskie ideologie: narodowego i międzynarodowego socjalizmu, odrzuciły Boga i Jego piąte przykazanie Dekalogu: Nie zabijaj!” (abp Stanisław Gądecki, 01.09.2019). Ustalenia paktu — wsparte zdradą formalnych sojuszników Polski, Francji i Niemiec, które 12.09.1939 na wspólnej konferencji w Abbeville, zdecydowały o nieudzielaniu pomocy zaatakowanej Polsce i niepodejmowaniu działań zbrojnych wobec Niemiec (co było złamaniem zobowiązań traktatowych z Polską) — zostały sprecyzowane 28.09.1939 w traktacie „o granicach i przyjaźni Niemcy‐Rosja”, podpisanym przez tych samych zbrodniarzy. Jednym z jego ustaleń było podzielenie się strefami wpływów w środkowej i wschodniej Europie oraz IV rozbiór Polski. W jednym z tajnych aneksów zapisano: „Obie strony nie będą tolerować na swych terytoriach jakiejkolwiek polskiej propagandy, która dotyczy terytoriów drugiej strony. Będą one tłumić na swych terytoriach wszelkie zaczątki takiej propagandy i informować się wzajemnie w odniesieniu do odpowiednich środków w tym celu”. Skutkiem porozumień była seria spotkań między ludobójczymi organizacjami — niemieckim Gestapo i rosyjskim NKWD, na których dyskutowano koordynację wysiłków w celu eksterminacji polskiej inteligencji i warstw przywódczych (w Niemczech zwane «Intelligenzaktion», w Rosji przyjęła formę zbrodni katyńskiej). Skutkiem porozumień była śmierć setek tysięcy polskiej inteligencji, w tym tysięcy przedstawianych kapłanów, i dziesiątków milionów zwykłych ludzi. Skutki tej rosyjsko‐niemieckiej umowy trwały do 1989, a i dziś są odczuwalne. (więcej na: pl.wikipedia.orgKliknij by spróbować wyświetlić stronę
[dostęp: 2015.09.30])
Encykliki Piusa XI: Wobec powstania w Europie dwóch systemów totalitarnych, które zdawały się ze sobą konkurować, acz więcej było między nimi podobieństw niż sprzeczności, papież Pius XI wydał w 03.1937 (w ciągu 5 dni) dwie encykliki. W wydanej 14.03.1938 „Mit brennender Sorge” (pl. „Z palącą troską”) potępił narodowy socjalizm panujący w Niemczech. Pisał: „Kto idąc za wierzeniami starogermańsko — przedchrześcijańskimi, na miejsce Boga osobowego stawia różne nieosobowe fatum, ten przeczy mądrości Bożej i Opatrzności […], kto wynosi ponad skalę wartości ziemskie: rasę albo naród, albo państwo, albo ustrój państwa, przedstawicieli władzy państwowej albo inne podstawowe wartości ludzkiej społeczności, […] i czyni z nich najwyższą normę wszelkich wartości, także religijnych, i oddaje się im bałwochwalczo, ten […] daleki jest od prawdziwej wiary w Boga i od światopoglądu odpowiadającego takiej wierze”. 19.03.1937 wydał „Divini Redemptoris” (pl. „Boski Odkupiciel”), w której poddał krytyce komunizm rosyjski, materializm dialektyczny i teorię walki klas. Pisał: „Komunizm pozbawia człowieka wolności, a więc duchowej podstawy wszelkich norm życiowych. Odbiera osobie ludzkiej całą jej godność i wszelkie moralne oparcie, z którego pomocą mogłaby się przeciwstawić naporowi ślepych namiętności […] To nowa ewangelia, którą bolszewicki i bezbożny komunizm głosi jako orędzie zbawienia i odkupienia ludzkości”… Pius XI domagał się poddania stanowionego prawa ludzkiego naturalnemu prawu Bożemu, zalecał wcielanie w życie ideału państwa i społeczeństwa chrześcijańskiego, i wzywał katolików do oporu. Dwa lata później narodowo socjalistyczne Niemcy i komunistyczna Rosja porozumiały się i wywołały II wojnę światową. (więcej na: pl.wikipedia.orgKliknij by spróbować wyświetlić stronę
[dostęp: 2023.05.28], pl.wikipedia.orgKliknij by spróbować wyświetlić stronę
[dostęp: 2023.05.28])
Towarzystwa Tomasza Zana: Tajne związki polskiej młodzieży, mające na celu samokształcenie i samowychowanie w duchu patriotycznym, w buncie przeciw germanizacji i cenzurze kultury polskiej, działające głównie wśród szkół średnich — gimnazjów — głównie w Wielkopolsce, a później na Śląsku. Pierwsze powstały w 1817. W 1897 odbył się zjazd w Bydgoszczy, który wypracował zasady działalności konspiracyjnej. Na innym zjeździe w Poznaniu powołano „Czerwoną Różę”, nadrzędną organizację dla wszystkich kół gimnazjalnych i koordynującą ich pracę. W 1900 „Czerwona Róża” skupiła organizacje Filomatów z Pomorza. Po procesie toruńskim w 1901 organizacji Filomatów z Pomorza w 1903 Niemcy wytoczyli proces 24 członkom Towarzystwa Filomatów i Filaretów z Gniezna. 21 z uczniów skazanych zostało na kary od nagany do 6 tygodni więzienia. Najbardziej dotkliwe były karty relegacji ze szkół z zakazem kontynuacji nauczania w szkołach średnich i wyższych Prus. Mimo represji Towarzystwo działało do 1918 i odzyskania przez Polskę niepodległości. (więcej na: pl.wikipedia.orgKliknij by spróbować wyświetlić stronę
[dostęp: 2021.12.19])
Filomaci Pomorscy: Tajne związki polskiej młodzieży, mające na celu samokształcenie i samowychowanie w duchu patriotycznym, działające głównie wśród szkół średnich — gimnazjów — na Pomorzu Nadwiślańskim (Pomorzu Gdańskim i ziemi chełmińskiej) w latach 1830‐1920, w zaborze pruskim (niemieckim). 08.01.1901 Niemcy przeprowadzili przesłuchania uczniów gimnazjów w Chełmnie, Brodnicy i Toruniu. 09‐12.09.1901 w Toruniu odbył się pierwszy procesów 60 polskich uczniów owych gimnazjów oraz studentów Seminarium Duchownego w Pelplinie. 1 osobę skazano na 3 miesiące więzienia, 1 na 2 miesiące, 3 na 6 tygodni, 7 na 3 tygodnie, 2 na 2 tygodnie, 19 na tydzień, 2 na 1 dzień, 10 udzielono nagany. 15 uniewinniono. Bardziej uciążliwe były kary wydalenia ze szkół z tzw. wilczym biletem, bez prawa studiowania w zakresie średnim i wyższym w zaborze pruskim (niemieckim). Wśród skazanych było kilku przyszłych kapłanów — ci mogli kontynuować edukację: ordynariusz diecezji chełmińskiej, bp Augustyn Rosentreter, odmówił bowiem wydalenia ze studiów skazanych kleryków. (więcej na: pl.wikipedia.orgKliknij by spróbować wyświetlić stronę
[dostęp: 2018.11.18])
źródła
osobowe:
www.niedziela.diecezja.torun.plKliknij by spróbować wyświetlić stronę
[dostęp: 2012.11.23], www.zapiskihistoryczne.plKliknij by spróbować wyświetlić stronę
[dostęp: 2017.01.21], metryki.genbaza.plKliknij by spróbować wyświetlić stronę
[dostęp: 2025.09.19], www.ipgs.usKliknij by spróbować wyświetlić stronę
[dostęp: 2012.11.23], www.kpbc.ukw.edu.plKliknij by spróbować wyświetlić stronę
[dostęp: 2014.10.04], www.geni.comKliknij by spróbować wyświetlić stronę
[dostęp: 2025.11.05]
bibliograficzne:
„Słownik biograficzny kapłanów wyświęconych w latach 1921‐1945 pracujących w diecezji chełmińskiej”, ks. prof. Anastazy Nadolny, wyd. Bernardinum 2021
Archiwum Arolsen, International Tracing Service (ITS), Bad Arolsen, NiemcyKliknij by wyświetlić stronę źródłową
pierwotnych (oryginalnych) zdjęć:
gdansk.ipn.gov.plKliknij by spróbować wyświetlić stronę
[dostęp: 2020.10.02]
LIST do KUSTOSZA/ADMINISTRATORA
Jeśli na Pana/Pani urządzeniu działa klient programu pocztowego — taki jak Mozilla Thunderbird, Windows Mail czy Microsoft Outlook, opisanych m.in. w WikipediiPatrz:
pl.wikipedia.org — proszę spróbować wybierając link poniżej:
LIST do KUSTOSZA/ADMINISTRATORAKliknij i spróbuj wywołać własnego klienta poczty E–majlowej
Jeśli natomiast Pan/Pani nie posiada takowego klienta na swoim urządzeniu lub powyższy link nie jest aktywny proszę wysłać Emajl do Kustosza/Administratora za pomocą używanego przez Pana/Panią konta — w stosowanym programie do wysyłania korespondencji — na poniższy adres:
jako temat podając:
MARTYROLOGIUM: BORZYSZKOWSKI Józef
Powrót do przeglądania życiorysu: